Flora Attica

Ψηφιακό περιοδικό «Ελληνική Φύση»

2012-01-14T20:50:00.000+02:00

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΥΣΗ

Μια εξερεύνηση στη χώρα που καταστρέφουμε

Ψηφιακή μη εμπορική έκδοση που διανέμεται δωρεάν με email μέσω Διαδικτύου.

Για εγγραφή παραληπτών στείλτε email στο

nikos51@hol.gr

Ημέρα κυκλοφορίας: 31 Ιανουαρίου 2012

Aυτή η ψηφιακή έκδοση έχει γίνει σε σχήμα κανονικού σώματος περιοδικού (με εξώφυλλο και οπισθόφυλλο) και σε μορφή PDF. Το περιοδικό έχει σελιδοποιηθεί σε σχήμα Α4, όπως και τα έντυπα, ώστε όποιος θέλει να μπορεί να το τυπώσει, με τις απώλειες φυσικά που θα έχει μια ψηφιακή έκδοση χαμηλής ανάλυσης. H ανάγνωσή του είναι εύκολη με τις τυπικές ρυθμίσεις του Adobe Reader.

Η προέλευση του ονόματος της συνοικίας Κυψέλη

2011-12-21T18:30:00.001+02:00

Η Κυψέλη είναι η πιο πυκνοκατοικημένη συνοικία της Αθήνας. Οι μεσαιωνικές της ονομασίες ήταν Γυψέλι και Διψέλι και είναι άγνωστο πως προήλθαν. Ήταν αγροτική περιοχή που ποτιζόταν από ένα ρέμα, το οποίο σκεπάστηκε και αποτέλεσε την οδό Φωκίωνος Νέγρη. Στην αρχή αποτελούσε προάστιο της πρωτεύουσας, κι εδώ είχε την κατοικία του ο αγωνιστής ναύαρχος Κωνσταντίνος Κανάρης. Με την αστικοποίησή της απέκτησε και το λόγιο όνομα Κυψέλη.

Mugil cephalus κέφαλος

2011-12-18T18:10:00.000+02:00

Αίγινα 18/09/2011 Aegina

φωτογραφία Ρένα Καρακατσάνη

Phoenicurus ochruros καρβουνιάρης

2011-12-16T17:39:00.000+02:00

Βέϊκος 09/12/2011 Γαλάτσι

Βέϊκος 09/12/2011 Περισσός

Phylloscopus collybita δενδροφυλλοσκόπος

2011-12-13T17:23:00.000+02:00

Βέϊκος 09/12/2011 Athens

Οι κρόκοι της Αττικής

2011-12-11T15:40:00.001+02:00

Τουρκοβούνια 10/12/2011

Ο κρόκος του Καρτράϊτ (Crocus cartwrighitianus) είναι ενδημικός Δυτικής Κρήτης, Κυκλάδων και Αττικής. Είναι ο πρόγονος του καλλιεργήσιμο κρόκου (Crocus sativus).

Πάνειον όρος 02/11/2008 Κερατέα

Kρόκος του Καρτράϊτ (Crocus cartwrighitianus)

Υμηττός 30/11/2011

Ένας κρόκος, που βρήκα στις κορυφές του Υμηττού, και ο οποίος δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί.

Αθήνα 10/11/2011

Ο κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cancellatus υποείδος mazziaricus) έχει ευρεία εξάπλωση.

Πάρνηθα 11/12/2011

Κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cancellatus υποείδος mazziaricus).

Πεντέλη 19/01/2008

Ο κρόκος της Αττικής (Crocus attiscus) είναι ενδημικός Αττικής, Νότιας Εύβοιας και Άνδρου.

Πάρνηθα 11/12/2011

Ο κρόκος λείος (Crocus laevigatus) είναι ενδημικός της Νότιας Ελλάδας.

Πάρνηθα 27/01/2011

Κρόκος του Ολιβιέ (Crocus olivieri). Χειμωνιάτικος είδος με ευρεία εξάπλωση.

Sylvia melanocephala μαυροτσιροβάκος

2011-12-05T14:03:00.001+02:00

Βέϊκος 02/12/2011 Athens

Οι χαμένοι λύκοι της Πάρνηθας

2011-11-25T17:04:00.001+02:00

Όπως προκύπτει από ιστορικές μαρτυρίες, στην Πάρνηθα ζούσαν πολλά από τα μεγάλα θηλαστικά της χώρας, όπως η καφέ αρκούδα (μέχρι περίπου το 1850), ο λύκος, το αγριογούρουνο και το τσακάλι (μέχρι πριν 50 χρόνια). Σήμερα έχει διαπιστωθεί η παρουσία 42 από τα 116 θηλαστικά που ζουν στην Ελλάδα. Ξεχωρίζει βέβαια το ελάφι αλλά υπάρχουν επίσης πολλοί λαγοί και αλεπούδες. Σποραδικές εμφανίσεις έχουν ο σκίουρος, το τσακάλι, ο ασβός, η νυφίτσα και το κουνάβι. Από το 1992 ζουν σε ορισμένες θέσεις αγριοκάτσικα και αίγαγροι (κρι-κρι), που δραπέτευσαν από το εκτροφείο θηραμάτων το 1992.

Από όλα τ’ άγρια ζώα που είχε η Πάρνηθα, οι περισσότερες γραπτές αναφορές αφορούν τους λύκους, των οποίων η παρουσία μέχρι και τη δεκαετία του 1950 αποδεικνύεται από πολλές πηγές και από την ειδησεογραφία της εποχής.

Ο βασιλιάς Γεώργιος Α’ οργάνωνε ολόκληρες επιχειρήσεις κατά των λύκων, στις οποίες καλούσε και τους υπασπιστές του. Οι λύκοι ήταν τόσο πολλοί στην Πάρνηθα ώστε οι Σαρακατσάνοι βοσκοί, που πήγαιναν τα κοπάδια τους στα ορεινά λιβάδια του βουνού το καλοκαίρι (το χειμώνα τα είχαν στο Λαύριο) οργάνωναν μεγάλες παγάνες για να τους σκοτώσουν. Χαρακτηριστική είναι η ακόλουθη περιγραφή από μια εκδρομή το 1922 στην έρημη τότε (και σήμερα καμένη) Αγία Τριάδα, την πιο δημοφιλή περιοχή στις κορφές της Πάρνηθας.

«Όλη η έκτασις αντηχεί από τους πυροβολισμούς. Οι σκηνίται των διαφόρων ποιμενικών εκτάσεων του όρους, εξωπλισμένοι, διηρημένοι εις τμήματα, είχαν εκστρατείαν κατά των λύκων. Παγανιάν έκαμαν και εφόνευσαν αρκετούς. Τους συνηντήσαμεν κατά την εξερεύνησίν μας της δυτικής περιοχής κάτωθεν της Καραμπόλας, η οποία περιοχή παρουσιάζει πλείστας ανωμαλίας βουνών, χαραδρών, λακκών, καταδασωμένων. Οι σκηνίται ήσαν υπερήφανοι δια την θήραν των. Μας επέδειξαν τα φονευθέντα αγρίμια με ικανοποίησιν». (22/08/1922)

Στην Πάρνηθα υπήρχαν κι άλλα σαρκοβόρα, όπως ο λύγκας (Lynx lynx) και ο αγριόγατος (Felix sylvestris) που τρέφονταν με μικρότερα ζώα. Ο τελευταίος γνωστός λύγκας της Πάρνηθας σκοτώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στο Τατόι, ταριχεύθηκε και το σώμα του βρίσκεται σήμερα στο Ζωολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η προέλευση των ελαφιών της Πάρνηθας

2011-11-19T21:10:00.001+02:00

Μια ελαφίνα με το ελαφάκι της κοντά στο Μπάφι

Το 1908 δημοσιεύθηκε στον αθηναϊκό Τύπο η ακόλουθη είδηση: «Ένα πρωτοτυπώτατον ψάρεμα έγινε χθες εις την Ελευσίνα. Ο αλιεύς Ανυφαντής σηκώνων τα δίκτυά του, τα οποία είχε ρίψει από την νύκτα εις τον λιμένα, έπιασε μεταξύ των άλλων ιχθύων και μίαν ωραιοτάτην έλαφον. Ο αλιεύς μείνας ενθουσιασμένος από το θαυμάσιον αυτό ψάρεμά του, οδήγησε την έλαφον εις το σπίτι του. Δυστυχώς ο αστυνομικός σταθμάρχης, πληροφορηθείς τούτο, την κατέσχε, διότι, καθά εικάζεται, εδραπέτευσεν από το εν Δεκελεία κτήμα της Α.Μ. του Βασιλέως». (Εμπρός, 19/02/1908)

Αυτή η αιωνόβια είδηση αποτελεί μία από τις πρώτες γραπτές μαρτυρίες για την ύπαρξη ελαφιών στην Πάρνηθα και, ταυτόχρονα, περιέχει και την επικρατέστερη εκδοχή για την παρουσία των κόκκινων ελαφιών (Cervus elaphus) τόσο κοντά στην Αθήνα. Η εκδοχή αυτή υποστηρίζει ότι ο σημερινός πληθυσμός των ελαφιών προέρχεται από τα ζώα που είχε φέρει ο βασιλιάς Γεώργιος Α’ στο μεγάλο κτήμα του στο Τατόι (Δεκέλεια). Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι τα ελάφια της Πάρνηθας προέρχονται από άγρια ζώα, που βρήκαν ασφάλεια στις απομονωμένες βόρειες πλαγιές του βουνού, διασώθηκαν και διασταυρώθηκαν με τα ελάφια από το Τατόι.

Η αλήθεια ίσως να είναι κάπου στη μέση. Στο δίτομο έργο του «Το χρονικό του Τατοΐου» ο ιστορικός Κώστας Μ. Σταματόπουλος αναφέρει ότι ο βασιλιάς Γεώργιος έφερε ελάφια από την Ουγγαρία στην δεκαετία 1880-90. Στην αρχή τα είχαν μαντρωμένα σε ειδικό χώρο. «Αργότερα τα ελάφια αφέθηκαν ελεύθερα και ζευγάρωσαν με εγχώριες ράτσες», γράφει ο Σταματόπουλος, κάτι που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο τα φερτά από τον βασιλιά ελάφια να ενώθηκαν με άγρια ελάφια που ζούσαν στην Πάρνηθα.

Οι μαρτυρίες των περιηγητών

Για την άγρια ζωή της Πάρνηθας έχουμε αρκετά αξιόπιστες μαρτυρίες από ξένους περιηγητές.
Ο Άγγλος αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Τσάντλερ επισκέφθηκε την Ελλάδα το 1764-1766. Γράφει διάφορες λεπτομέρειες για την τότε κωμόπολη της Αθήνας κι αναφέρει το εξής ενδιαφέρον: «Ανεβαίνοντας στο βουνό που λέγεται Πάρνηθα, είδαμε να τρέχουν μπροστά μας κοπάδια από ζαρκάδια και ελάφια. Η Πάρνηθα είναι γεμάτη από αυτά και από λύκους. Ο χωριάτης που σκότωνε έναν λύκο τον έφερνε στο παζάρι και οι περισσότεροι του έδιναν κάποιο φιλοδώρημα».

Παρόμοια περιγραφή έχουμε και από τον Άγγλο λοχαγό Λέικ τον χειμώνα του 1806, ο οποίος γράφει: «Στην Πάρνηθα υπάρχουν αγριογούρουνα, όπως και κατά την εποχή του Παυσανία, σπάνια όμως βλέπεις αρκούδες. Αφθονούν οι λύκοι, οι λαγοί και οι πέρδικες». Και ενθουσιασμένος αναφέρεται «στα δύο εκείνα ελάφια που κατέβηκαν να δροσιστούν στην πηγή της Χασιάς».
Η επιβεβαιωμένη παρουσία λύκων στην Πάρνηθα, μέχρι και πριν 60-70 χρόνια, αποτελεί μία έμμεση απόδειξη για την ύπαρξη αν όχι άγριων ελαφιών στο βουνό, τουλάχιστον μεγάλων μηρυκαστικών, όπως είναι και τα ζαρκάδια. Οι λύκοι ζουν σε αγέλες, κυνηγούν ομαδικά και για να τραφούν χρειάζονται μεγαλόσωμα χορτοφάγα ζώα, όπως είναι τα ελάφια και τα ζαρκάδια.

Εισαγωγές από την Δανία

Εκτός από τα ουγγαρέζικα ελάφια που έφερε ο βασιλιάς Γεώργιος Α’ το 1880-90, μια άλλη βασιλική εισαγωγή ελαφιών έγινε το 1907 από την Δανία και μια τρίτη από το δασαρχείο στα μέσα της δεκαετίας του 1960 από την (τότε) Γιουγκοσλαβία.

Στην πραγματικότητα, λοιπόν, ο σημερινός πληθυσμός των ελαφιών της Πάρνηθας γενετικά αποτελείται εν μέρει από άγρια ζώα που ζούσαν στο βουνό. Αν ζούσαν… Το 1992 μία κατάρρευση από το βάρος του χιονιού στην περίφραξη του καταφυγίου θηραμάτων, όπου ήταν κλεισμένα τα φερτά ελάφια από την Γιουγκοσλαβία, είχε ως επακόλουθο την διασπορά τους σ’ όλη την Πάρνηθα. Από τότε είναι άγνωστος ο αριθμός τους. Υπολογίζονται γύρω στα 400 - 500 άτομα, σύμφωνα με την έρευνα πεδίου του WWF (Διεθνές Παρατηρητήριο της Φύσης) Ελλάδας, που άρχισε πριν την μεγάλη πυρκαγιά του 2007.

Πάντως, η καταστροφική φωτιά του 2007 δεν φαίνεται να προξένησε σοβαρές ζημιές στον πληθυσμό των ελαφιών. Σύμφωνα με το δασαρχείο, βρέθηκαν 18 νεκρά ελάφια ενώ τα περισσότερα κατάφεραν να διαφύγουν από τις φλόγες. Το πρόβλημα όμως και για τα ίδια τα ελάφια και για την οικολογική ισορροπία των δασών της Πάρνηθας είναι ο μεγάλος αριθμός τους. Από την στιγμή που οι φυσικοί θηρευτές τους (όπως είναι οι λύκοι) έπαψαν να υπάρχουν στην Πάρνηθα, ο αριθμός των ελαφιών αυξήθηκε τόσο πολύ ώστε η τροφή τους να περιοριστεί και τα ζώα, σε ορισμένες περιπτώσεις, να τρώνε τους φλοιούς των ελάτων. Η φλοιοφαγία από τα ελάφια (η οποία δεν έχει πλήρως κατανοηθεί) αποτελεί μια απειλή για το ελατοδάσος της Πάρνηθας, που έτσι κι αλλιώς επιβιώνει σε οριακές οικολογικές συνθήκες. Παλιότερα υπήρξαν μεταφορές ελαφιών από την Πάρνηθα στον Κόζιακα, προκειμένου να ελεγχθεί κάπως ο πληθυσμός τους. Το 1997 το διαχειριστικό σχέδιο του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας όριζε ως ανώτατο επιτρεπτό όριο του πληθυσμού των ελαφιών τα 210 άτομα, ώστε να μην επιβαρυνθεί η οικολογική ισορροπία. Σήμερα πλησιάζουν, αν δεν ξεπερνούν, τα 500.

Ο μεγάλος αριθμός των ελαφιών, για τα οικολογικά δεδομένα της Πάρνηθας, φαίνεται ότι έχει κι άλλες συνέπειες. Μετά τη φωτιά του 2007 έγιναν αναλύσεις στα νερά πολλών πηγών του βουνού (Κεραμίδι, Γκούρα, Παλιοχώρι, Πλατάνα, Μόλα), για να διαπιστωθεί η επιβάρυνσή τους από τις στάχτες που άφησε η πυρκαγιά. Τελικά διαπιστώθηκε από τη Νομαρχία Ανατολικής Αττικής μόλυνση από κολοβακτηρίδια, εντεροβακτήρια και εντερόκοκκους. Η μόλυνση αποδόθηκε σε «κοπρανώδη κατάλοιπα από ζώα που περνούν από την περιοχή ή ακόμη και από τα ελάφια που ζουν στην Πάρνηθα».

Αν και είναι ασαφής η προέλευσή τους, τα ελάφια της Πάρνηθας σχετίζονται με ρομαντικές ιστορίες της παλιάς Αθήνας κι αποτελούν σήμερα ένα σύμβολο για την άγρια ζωή της Αττικής. Σήμερα, όλη η βορειανατολική Πάρνηθα που σώθηκε από την φωτιά είναι γεμάτη από τα 500 περίπου ελάφια που ζουν στο βουνό.

Ένα γέρικο αρσενικό ελάφι στην πηγή της Μόλας

Lonicera etrusca αγιόκλημα

2011-11-18T21:21:00.001+02:00

Πάρνηθα 02/06/2011 Μετόχι

Οι μαύρες φριτιλάριες της Κυψέλης

2011-11-13T15:54:00.001+02:00

Μια μαύρη φριτιλάρια στα Τουρκοβούνια. Στο βάθος διακρίνεται αχνά η Πεντέλη.

Η Αγία Γλυκερία ήταν μια ειδυλλιακή θέση στα σύνορα Γαλατσίου και Κυψέλης. Σε ένα ωραιότατο πευκοδάσος υπήρχε ο ναός της Αγίας Γλυκερίας, που έδωσε το όνομα στην περιοχή, μία δροσερή πηγή συνεχούς ροής και μερικά εξοχικά κέντρα. Εδώ οι παλιοί Αθηναίοι έλυναν τις διαφορές τους με μονομαχίες μέχρι τη δεκαετία του 1920. Εδώ, επίσης, έκαναν τις γιορτές πανεπιστημιακοί σύλλογοι, επαγγελματικές συντεχνίες, εθνικοτοπικά σωματεία και αθλητικές ομάδες μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1950. Κι εδώ, στα βράχια των Τουρκοβουνίων πάνω από την Κυψέλη ζούσε ένα από τα σπανιότερα φυτά της Ελλάδας, η μαύρη φριτιλάρια που είναι στενή συγγενής με την τουλίπα.

Οι καιροί άλλαξαν. Σήμερα από την κάποτε ειδυλλιακή περιοχή της Αγίας Γλυκερίας δεν έχει σωθεί ούτε ένα πεύκο και η δροσερή πηγή είναι κλειστή. Έχει απομείνει μόνο η εκκλησία. Το Γαλάτσι και η Κυψέλη με… ηρωικές εξορμήσεις γέμισαν με πολυκατοικίες τις πλαγιές των Τουρκοβουνίων, στην κορφή των οποίων δεσπόζει από το 1965 ο (επίσης… ηρωικός) αυθαίρετος «οικισμός Γεωργίου Παπανδρέου». Τίποτα δεν είναι όπως παλιά. Με μια εξαίρεση. Πάνω από τις πολυκατοικίες της Άνω Κυψέλης και δίπλα στον αυθαίρετο «παπανδρεϊκό» οικισμό, συνεχίζουν να ανθίζουν οι μαύρες φριτιλάριες.

Η Αγία Γλυκερία είναι η περιοχή από την οποία περιγράφτηκε επιστημονικά το 1859 η μαύρη φριτιλάρια. Η επιστημονική λατινική της ονομασία είναι Fritillaria obliqua, όπου obliqua σημαίνει «λοξή». Χρειάζεται ίσως να έχει τη… λόξα του ένα φυτό για να επιμένει ν’ ανθίζει στα βράχια της Άνω Κυψέλης. Το όνομά του το έδωσαν πάντως από τη θέση που έχει το άνθος σε σχέση με τον βλαστό και που θυμίζει ανεστραμμένη τουλίπα. Το κοινό της όνομα είναι «μαύρη φριτιλάρια» από το σκούρο μαυροκόκκινο χρώμα του άνθους. Είναι ένα άγριο ελληνικό φυτό που δεν χρειάζεται καμιά ανθρώπινη παρέμβαση στο DNA του, όπως η «Μαύρη Τουλίπα» που εξιστορεί στο μυθιστόρημά του ο (πατήρ) Αλέξανδρος Δουμάς.

Η μαύρη φριτιλάρια είναι ένα ενδημικό φυτό της Αττικής. Ανθίζει ακόμα σε λίγες θέσεις στα Τουρκοβούνια, πάνω από την Κυψέλη, στο Αττικό Άλσος και την Φιλοθέη. Ένας μεγάλος πληθυσμό της διατηρείται στη χερσόνησο Κυνόσουρα του Σχινιά αλλά και μέσα (τι ατυχία) στον Οικισμό Δικαστών και Εισαγγελέων. Υπάρχει επίσης σε δύο θέσεις στην Πάρνηθα, ίσως στην Πεντέλη και σε δυο θέσεις στην Εύβοια.

Η μαύρη φριτιλάρια είναι ένα από τα σπανιότερα ελληνικά φυτά. Περιλαμβάνεται και στα δύο «Βιβλία Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων & Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας» (Red Data Book). Είναι ένα παλαιογεωγραφικό φυτό που επέζησε από τους παγετώνες και τις μεγάλες κλιματικές αλλαγές του παρελθόντος. Υπήρχε πριν πολλές χιλιάδες χρόνια, από την εποχή που ανάμεσα στην Ελευσίνα και τη Σαλαμίνα υπήρχε μια μεγάλη λίμνη και που η Αττική ήταν ενωμένη με τη Νότια Εύβοια. Η ύπαρξη της μαύρης φριτιλάριας στην Αττική και την Εύβοια είναι σήμερα η ζωντανή απόδειξη ότι πριν χιλιάδες χρόνια αυτές οι δυο στεριές ήταν ενωμένες, πριν δηλαδή εισχωρήσει η θάλασσα και δημιουργήσει τον Ευβοϊκό Κόλπο. Μια ζωντανή απόδειξη που συνεχίζει να ανθίζει δίπλα στις πολυκατοικίες της Άνω Κυψέλης.

Crocus cancellatus subsp. mazziaricus

2011-11-09T00:41:00.000+02:00

Πεντέλη 06/11/2009 Pentelikon

Βαλκανικό είδος ο κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cancellatus υποείδος mazzaricus) έχει ευρεία διασπορά στην Ελλάδα και αρκετή ποικιλομορφία στον χρωματισμό του.

Πεντέλη 06/11/2009 Pentelikon

Υμηττός 03/11/2007 Hymittos

Αρμυρήθρες Salicornia sp.

2011-11-07T23:09:00.000+02:00

Βραβρώνα 04/07/2010 Vravron

Οι αρμυρήθρες είναι ένα από τα φυτά που δικαιολογεί τη ρήση ότι «εκεί που πεθαίνουν τα γαϊδούρια, παχαίνουν οι Έλληνες». Είναι ένα χόρτο που φυτρώνει σε παραθαλάσσιους υγρότοπους και αλίπεδα. Στους βιότοπους αυτούς, που έχουν υψηλή αλατότητα στα εδάφη τους, ευδοκιμεί μια ειδική ομάδα φυτών που αντέχουν στο αλάτι και λέγονται «αλόφιλα». Oι αρμυρήθρες ανήκουν στα είδη Salicornia και Arthrocnemum και χρειάζονται θερμο και ξηρό κλίμα, όπως είναι το μεσογειακό.

Για να ανταπεξέλθουν στις υψηλές τιμές άλατος στο έδαφος, αποθηκεύουν στις ρίζες τους μέχρι και 17% αλάτι. Φυτρώνουν σε όλα τα αλίπεδα της Ελλάδας, από το νησί της Λήμνου στο Αιγαίο μέχρι τους υγρότοπους του Πάρνωνα στην Πελοπόννησο.

Είναι δημοφιλές καλοκαιρινό χορταρικό στα Μεσόγεια της Αττικής και φυτρώνει σε ποσότητες στον υγρότοπο της Βραβρώνας.

Όπως γράφει ο αρχαίος γιατρός Γαληνός, οι αρχαίοι Έλληνες έκαιγαν τις αρμυρήθρες μετατρέποντας το χλωριούχο νάτριο (δηλαδή το αλάτι που περιέχουν) σε ανθρακικό νάτριο, που το χρησιμοποιούσαν ως σόδα για να φτιάξουν σαπούνι.

Με τα τρυφερά βλαστάρια της αρμυρήθρας γίνεται μια νοστιμότατη βραστή σαλάτα το καλοκαίρι με ελαιόλαδο (εννοείται) και άφθονο λεμόνι. Τα κάνουν επίσης και τουρσί. Οι αρμυρήθρες περιέχουν βιταμίνες C και Ε και είναι πλούσιες σε ιώδιο και μεταλλικά στοιχεία. Εκτός από τις παραθαλάσσιες ταβέρνες των Μεσογείων και άλλων περιοχών, η ιδιαίτερη γεύση τους έχει κερδίσει την υψηλή μαγειρική.

Colchicum atticum (Merendera attica)

2011-11-06T16:20:00.000+02:00

Πεντέλη 30_11_2008 Pentelikon

Το Κολχικό της Αττικής περιγράφτηκε το 1844. Θεωρήθηκε για πολλές δεκαετίες ενδημικό της Αττικής αλλά τελικά βρέθηκε και σε άλλες θέσεις της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας όπως και στην Νότια Βουλγαρία. Ξεχωρίζει από τα άλλα κολχικά από το γεγονός ότι τα τέπαλά του είναι χωρισμένα σε όλο το μήκος τους. Τα τέπαλα είναι λευκά με μοβ απολήξεις. Ανθίζει το φθινόπωρο.

Πεντέλη 30/11/2008 Pentelikon

Τουρκοβούνια 01/12/2007 Tourkovounia

Λαυρεωτική 09/12/2007 Lavrion

Colchicum cupanii

2011-11-02T00:35:00.000+02:00

Υμηττός 23/10/2009 Hymittos

Το Κολχικό του Κουπάνι (Colchicum cupanii) είναι ένα πλατιά διαδεδομένο κολχικό με εξάπλωση στη Νότια Ευρώπη και την Βόρεια Αφρική. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Φράνσις Κουπάνι ( Fr. Fransis Cupani, 1657-1710), διευθυντή του βοτανικού κήπου Μισιλμέρι του Παλέρμο της Σικελίας. Στην Αττική το συναντάμε σε όλα τα βουνά της. Ξεχωρίζει από τα πλατιά και μεγάλα φύλλα του. Ανθίζει το φθινόπωρο.

Πάρνηθα 05/10/2008 Parnis

Κατσιμίδι (Πάρνηθα) 01/11/2007 Parnis

Λαγοί στο Ζάππειο, μπεκάτσες στα Πατήσια

2011-10-28T20:51:00.002+03:00

Ο Άγιος Παντελεήμονας Αχαρνών βρίσκεται συχνά στην επικαιρότητα από διάφορα επεισόδια που σχετίζονται με μετανάστες. Πριν η περιοχή αστικοποιηθεί και στη συνέχεια υποβαθμιστεί, ο Άγιος Παντελεήμονας ήταν μια εξοχή της πρωτεύουσας και αποτελούσε τον καλύτερο κυνηγότοπο για τσίχλες. Πριν λίγες δεκαετίες οι έννοιες «οικολογία» και «περιβάλλον» ήταν άγνωστες κι έτσι πολλές πληροφορίες για την άγρια φύση του Λεκανοπεδίου Αθηνών τις αντλούμε από τις κυνηγετικές ειδήσεις που περιελάμβαναν στην ύλη τους οι αθηναϊκές εφημερίδες. Και για παράδειγμα, να μια είδηση του 1901.

«Από τα περίχωρα των Αθηνών κομίζουν εις την Αγοράν σωρηδόν τους λαγούς. Μας έπνιξαν οι λαγοί αυτάς τις ημέρας. Φαντασθείτε ότι εθεάθη ένας λαγός και εις την πλατείαν του Ζαππείου».

Βέβαια, την εποχή εκείνη η Αθήνα ήταν πολύ μικρότερη. Στο Μοσχάτο και τα Πατήσια υπήρχαν περιβόλια. Το Μαρούσι, το Χαλάνδρι, οι Κουκουβάουνες (Μεταμόρφωση) και το Μπραχάμι (Άγιος Δημήτριος) ήταν χωριά. Οι κυνηγότοποι και τα πουλιά αφθονούσαν. Έχουμε και λέμε:

Στο Δέλτα του Φαλήρου, στη λίμνη Κουμουνδούρου, στον Σκαραμαγκά και στα παράλια των Μεγάρων υπήρχαν αγριόπαπιες. Αν έπεφτε δριμύ κρύο, οι πάπιες έβρισκαν καταφύγιο και στον Πειραιά, την Φρεαττύδα και το Πέραμα. Να και μια είδηση από το 1911:

«Εις την Φρεαττύδα η χιονοθύελλα έχει ρίψει στίφη από αγριόπαπιες. Τούτο αντιληφθέντες πολλοί κυνηγοί εξήλθον εις την Πειραϊκήν χερσόνησον προς άγραν».

Στη Βουλιαγμένη, το Σούνιο, τα Λεγραινά, τις Σπέτσες έπεφταν πολλά τρυγόνια. Στη Γλυφάδα, το Μπραχάμι, την Πάρνηθα, το Αιγάλεω αφθονούσαν οι πέρδικες. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο στον Υμηττό, όπου οι βοσκοί εξολόθρευαν τις πέρδικες μαζεύοντας τα αυγά τους. Γενικά οι βοσκοί, όπως μαθαίνουμε από τις ειδήσεις της εποχής, έκαναν πολύ μεγάλες ζημιές στα πουλιά διότι χρησιμοποιούσαν σωρηδόν δίχτυα για να πιάνουν ζωντανές πέρδικες και μπεκάτσες.

Στο Μοσχάτο, σε όλο τον κάμπο της Αθήνας, στο Σούνιο και τις Σπέτσες αφθονούσαν τα ορτύκια. Τα Πατήσια, η Κηφισιά, το Χαλάνδρι και το Μαρούσι κρατούσαν πολλές μπεκάτσες. Μια είδηση του 1904 αναφέρει με χιούμορ τα εξής ενδιαφέροντα για το τότε χωριό της Κηφισιάς και τα αγροτικά Πατήσια:

«Στην Κηφισιά, όσοι κατοικούν και τον χειμώνα εκεί, καλοπερνούν από κυνήγι. Από το πολύ ψύχος οι μπεκάτσες πηγαίνουν και τους κτυπούν το τζάμι για να τους το ανοίξουν και να ζεσταθούν λιγάκι στη… φωτιά. Και στα Πατήσια το κυνήγι τους είναι άφθονο, γιατί κι εκεί έχουν 5-6 βαθμούς περισσότερον ψύχος από τας Αθήνας».

Και, βέβαια, υπήρχαν αγριογούρουνα και ζαρκάδια στην Πάρνηθα. Το 1922 δύο γνωστοί Αθηναίοι, οι καθηγητές Φωτεινός και Κορύλλας, κατέβηκαν από την Πάρνηθα με δέκα αγριογούρουνα κι άλλα τόσα ζαρκάδια. Οι πιο δεινοί κυνηγοί αγριογούρουνων ήταν οι Μενιδιάτες, πολλοί από τους οποίους εξασφάλιζαν από το κυνήγι αυτό ένα σταθερό εισόδημα. Οι Μενιδιάτες δεν δίσταζαν να κυνηγάνε και στο βασιλικό κτήμα Τατοΐου, όπου, εκτός από τα αγριογούρουνα, χτύπαγαν και ελάφια που είχε φέρει ο βασιλιάς

Λαγοί υπήρχαν παντού και ορισμένες χρονιές, όπως το 1901 και 1902, ο αριθμός τους σημείωσε τόσο εντυπωσιακή αύξηση, ώστε να θεωρείται το φτηνότερο κρέας στην Κεντρική Αγορά. «Το φθηνότερο φαγητό είναι ο λαγός», έγραψε μια εφημερίδα το 1916.

Αυτά τότε. Γιατί τώρα…

Crocus laevigatus - Κρόκος ο λείος

2011-10-24T18:58:00.000+03:00

Πεντέλη 24/12/2007 Pentelikon

Ενδημικός της Ελλάδας ο Crocus laevigatus (Κρόκος ο λείος) είναι αρκετά διεσπαρμένος στην νότια Ελλάδα, από την Στερεά και τα νησιά μέχρι την Κρήτη. Tα άνθη του παρουσιάζουν αρκετή χρωματική ποικιλομορφία και συνήθως έχουν τρεις ιώδεις γραμμές εξωτερικά. Τα φύλλα του έχουν μια ανοιχτόχτωμη γράμμωση και αναπτύσσονται κατά την άνθηση. Ανθίζει το φθινόπωρο, από τον Νοέμβριο μέχρι το Ιανουάριο, σε πετρώδεις τοποθεσίες, δάση και πρανή από το επίπεδο της θάλασσας, μέχρι την ορεινή ζώνη.

Πάρνηθα, Αγία Τριάδα 07/11/2007 Parnis

Πεντέλη 30/11/2008 Pentelikon

Πάρνηθα 25/11/2009 Parnis

Πεντέλη 24/11/2009 Pentelikon

Πάρνηθα 06/11/2009 Parnis

Λαύριο 05/12/2008 Lavrion

Υμηττός 21/11/2008 Hymittos

Οι τουλίπες της Πάρνηθας

2011-10-18T21:00:00.000+03:00

Tulipa sylvestris subsp. australis
Πάρνηθα κορυφές 29/04/2011 Parnis

Είτε με τα ποδήλατα είτε πεζοπορώντας στα μονοπάτια, όλο και περισσότεροι ερχόμαστε σε επαφή με τη φύση στα βουνά της Αττικής. Κάποιοι τυχεροί ανακαλύπτουν με έκπληξη τις τουλίπες της Πάρνηθας. Στην Ελλάδα υπάρχουν 11 είδη άγριας τουλίπας και τρία από αυτά ευδοκιμούν στην Πάρνηθα.

Στην κοιλάδα κάτω από το Κατσιμίδι, στο οροπέδιο της Μόλας και σε μερικές ακόμα θέσεις με λιβάδια ανθίζει η κόκκινη Τουλίπα του Χάγκερ (Tulipa hageri). Ποιος είναι ο κύριος Φρειδερίκος Χάγκερ (Friedrich Hager, 1822-1902); Είναι αυτός που πρώτος συνέλεξε το φυτό κοντά στο αρχαίο φρούριο της Δεκέλειας, στο σημερινό Τατόϊ. Ο Γερμανός βοτανολόγος Θεόδωρος Χελδράϊχ (Theodor von Heldreich), που ήρθε στην Ελλάδα το 1843, έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και παρέμεινε στη χώρα μας μέχρι τον θάνατό του το 1902, περιέγραψε επιστημονικά την τουλίπα της Πάρνηθας και της έδωσε τιμητικά το όνομα του Χάγκερ. Η Τουλίπα του Χάγκερ είναι ενδημική των Βαλκανίων και εξαπλώνεται σε Ελλάδα, Βουλγαρία και Τουρκία.

Αυτή η τουλίπα της Πάρνηθας θα παρέμενε γερμανική υπόθεση, αν δεν παρενέβαινε ο διάσημος στην εποχή του Ελβετός βοτανολόγος Εδμόνδος Μπουασιέ (Edmond Boissier, 1810-1885), ο οποίος αποφάνθηκε ότι πρόκειται για μια χρωματική παραλλαγή της Τουλίπας του Ορφανίδη (Tulipa οrphanidea), που ο ίδιος περιέγραψε και είναι ενδημική της Κεντρικής Ελλάδας και Πελοποννήσου.

Μια δεύτερη τουλίπα στην Πάρνηθα είναι η κόκκινη «Τουλίπα η κυματόφυλλη», ένα σπάνιο είδος που περιλαμβάνεται στο «Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας» (Red Data Book). Την πρωτοβρήκε ο Χελδράϊχ στην Βοιωτία και της έδωσε το όνομα «βοιωτική» (boeotica) για να επέμβει πάλι ο Μπουασιέ και να της δώσει το όνομα undulatifolia (= με κυματιστά φύλλα). Έχει μεγάλο άνθος και θεωρείται από τις ωραιότερες ελληνικές τουλίπες. Εξαπλώνεται σε Ελλάδα, πρώην Γιουγκοσλαβία και Ανατολία. Φυτρώνει σε σιταροχώραφα στην Κεντρική Ελλάδα, Πελοπόννησο, Χίο και Λέσβο. Στην Πάρνηθα άνθιζε σε λιβάδια της βόρειας πλευράς του βουνού αλλά πλέον είναι εξαιρετικά σπάνια.

Η κίτρινη τουλίπα με το μακρόσυρτο επιστημονικό όνομα «Τουλίπα η δασική υποείδος του νότου» (Tulipa sylvestris subsp. australis) έχει ευρεία εξάπλωση στα Βαλκάνια. Στην Πάρνηθα τη βρίσκουμε σε αρκετές πετρώδεις θέσεις και βραχώδη μέρη. Έχει ύψος μέχρι 45 εκατοστά και 1-2 κίτρινα άνθη.

Οι τουλίπες είναι βολβώδη φυτά. Αν πιστεύετε ότι πατρίδα τους είναι η Ολλανδία, κάνετε λάθος. Οι Ολλανδοί είδαν για πρώτη φορά τουλίπες το 1593, όταν ο πρεσβευτής τους Μπούσμπεκ στην Κωνσταντινούπολη έδωσε μερικούς βολβούς τουλίπας στο συμπατριώτη του βοτανολόγο Κάρολο Κλούσιους. Σύντομα άρχισαν την εντατική καλλιέργεια της τουλίπας και γρήγορα οι αγοραπωλησίες βολβών και ποικιλιών έγιναν χρηματιστηριακό προϊόν. Το 1637 το χρηματιστήριο της τουλίπας κατέρρευσε σε μια μέρα. Γιατί; Διότι ξαφνικά οι Ολλανδοί ανακάλυψαν ότι δεν… υπήρχαν τουλίπες. Οι συναλλαγές γίνονταν σε μελλοντικά συμβόλαια (futures). Χρηματοδοτούσαν τους βολβούς και συναλλάσσονταν με τα δικαιώματα που θα είχαν όταν θα άνθιζαν οι τουλίπες, αγοράζοντας και πουλώντας πιθανές αποδόσεις. Και κάποια χρονιά δεν άνθισαν…

Η Ολλανδία σταδιακά έφερε την καλλιέργεια της τουλίπας σε κανονικά πλαίσια και μετέτρεψε τις τουλίπες σε εξαγώγιμο προϊόν. Σήμερα εμείς στην Ελλάδα, που είναι μία από τις πατρίδες της τουλίπας, κάνουμε εισαγωγή βολβών και λουλουδιών από την Ολλανδία. Δοξάστε μας…

Tulipa hageri ή Tulipa οrphanidea
Κατσιμίδι 21/04/2011 Katsimidi

Tulipa undulatifolia (συνώνυμο: Τulipa boeotica)

photo (c) Antonis Taglidis Αντώνης Ταγλίδης

Πικερμική πανίδα

2011-10-14T17:48:00.000+03:00

Στιγμιότυπο από τις πρώτες ανασκαφές στο Πικέρμι

Το 1830 αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους. Το 1833 εγκαθιδρύθηκε βασιλικό καθεστώς και πρώτος βασιλιάς ανέλαβε ο Όθωνας, πρίγκιπας της Βαυαρίας. Μαζί του ήρθαν 3.850 Βαυαροί στρατιώτες που σταδιακά ενισχύθηκαν με πολλούς Γερμανούς εθελοντές. Το 1834 η Αθήνα ορίζεται πρωτεύουσα του κράτους και η Αττική έρχεται στο προσκήνιο.

Το 1838 ένας Βαυαρός στρατιώτης περνούσε κοντά στο Πικέρμι από το Μεγάλο Ρέμα, που αρχίζει από την Πεντέλη και εκβάλει στη Ραφήνα. Καθώς βάδιζε παρατήρησε στα πλαϊνά του ρέματος ένα απολιθωμένο οστό γεμάτο λαμπερούς κρυστάλλους. Ο Βαυαρός πίστεψε πως είχε βρει διαμάντια και βιάστηκε να μεταφέρει το θησαυρό του στη Γερμανία. Εκεί διαπιστώθηκε ότι τα «διαμάντια» ήταν απλός χαλαζίας αλλά το απολιθωμένο οστό ανήκε σε ένα είδος πίθηκου, που είχε ζήσει πριν 13 εκατομμύρια χρόνια.

Έτσι ανακαλύφθηκε η πικερμική πανίδα, όπως ονομάστηκε, και η οποία περιελάμβανε δεινοθήρια (γιγαντιαία ζώα με ύψος 4 μέτρα), μαστόδοντες (προγονικές μορφές των ελεφάντων), ρινόκερους, μαχαιρόδοντες, λιοντάρια, καμηλοπαρδάλεις, ύαινες, πίθηκους, αντιλόπες, σκύλους, ελάφια, χοίρους, πουλιά, χελώνες. Το πιο συνηθισμένο ζώο της πικερμικής πανίδας είναι ένα ιππάριο που είχε ευρύτερη εξάπλωση στην Ευρασία. Η χλωρίδα που αντιστοιχεί σε αυτά τα ζώα είναι σε γενικές γραμμές περιβάλλον στέπας.

Διατυπώθηκαν διάφορες θεωρίες για την πικερμική πανίδα. Μερικοί υποστήριξαν ότι σε μια κοσμογονική περίοδο καταβυθίσεων της ξηράς και εισβολών της θάλασσας όλα αυτά τα ζώα συγκεντρώθηκαν σε περιορισμένες εκτάσεις και χερσονήσους, όπως η Αττική. Εκεί αφανίστηκαν και οι πλημμύρες παρέσυραν από την Πεντέλη τα οστά τους ως το ρέμα του Πικερμίου, όπου θάφτηκαν κάτω από στρώματα κόκκινου πηλού και απολιθώθηκαν.

Άλλοι υποθέτουν ότι οι σκελετοί των ζώων παρασύρθηκαν με τις πλημμύρες από μακρινές αποστάσεις και συγκεντρώθηκαν σταδιακά στη κοίτη ενός ποταμού ή στο βυθό μιας λίμνης. Μερικοί συνδυάζουν τα προηγούμενα με μια ξαφνική κλιματική αλλαγή, που προκάλεσε μεγάλη ξηρασία και εξαφάνισε τη βλάστηση, με αποτέλεσμα η έλλειψη τροφής και νερού να προκαλέσει τον μαζικό θάνατο των ζώων.

Ο Αυστριακός καθηγητής Άμπελ, που ήταν ένας από τους ανασκαφείς της πικερμικής πανίδας, υποστήριξε ότι μία μεγάλη φωτιά, που ξέσπασε στην Πεντέλη από φυσικό αίτιο (ξηρασία, κεραυνός) και επεκτάθηκε σε όλη την Αττική, προκάλεσε πανικό στα ζώα που τρέχοντας να σωθούν έπεσαν στην απότομη χαράδρα του Πικερμίου. Κι έτσι εξηγεί γιατί πολλά οστά από τα άκρα των ζώων που ζουν σε αγέλες παρουσιάζουν κατάγματα.

Τα απολιθωμένα ευρήματα από το Πικέρμι και από άλλες περιοχές της Ελλάδας εκτίθενται στο Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1906.

Τα είδη

Στα ζώα της πικερμικής πανίδας περιλαμβάνονται ο Μεσοπίθηκος ο πεντελικός, ο αγριόγατος Φέλις ο αττικός, το Αγκυλοθήριο το πεντελικό, η Καμηλοπάρδαλη η αττική, το ελάφι Πλειότσερβος ο πεντελικός, το Ελλαδοθήριο το ντουβερνόγειο, το μεσογειακό ιππάριο, η Γαζέλα η βραχύκερος, ο Ρινόκερος ο παχύγναθος, το Χαλικοθήριο το γκολντφούσιο, ο ρινόκερος Δκιερόριζος ο ανατολικός, ο Μαχαιρόδους ο αφανιστής, ο ελέφαντας Χοιρολοφόδων ο πεντελικός.

Sinapis Nigra ή είμαστε για τις βρούβες

2011-10-12T22:26:00.000+03:00

Τουρκοβούνια - Βέικος

Tourkovounia - Athens
14/02/2008

Μετά τις πρώτες βροχές αρχίζουν να βλασταίνουν πολλά εδώδιμα χορταρικά. Ανάμεσά τους είναι και οι βρούβες. Οι βρούβες είναι από τα πιο κοινά και δημοφιλή άγρια χόρτα στην Ελλάδα. Φυτρώνουν παντού και επειδή δεν έχει νόημα να καλλιεργηθούν όπως οι ζοχοί, συλλέγονται και πουλιούνται στις λαϊκές αγορές σαν άγρια χόρτα. Υπάρχουν αρκετά χόρτα που ονομάζουμε «βρούβες» και που ανήκουν στα γένη Sinapis (σινάπι), Sisymbrium (σισύμβριo) και Erysimum (ερύσιμο). Τα συναντάμε με διάφορα ονόματα: βρούβα, αγριόβρουβα, ραπανόβρουβα, λαψανόβρουβα, σκυλόβρουβα, γλυκόβρουβα, μαυρόβρουβα. Στο γένος Sinapis περιλαμβάνονται τρία υποείδη, η Sinapis Alba (άσπρη), η Sinapis Nigra (μαύρη) και Sinapis Arvensis (άγρια). Η διαφορά τους βρίσκεται στο χρώμα των νευρώσεων που έχουν τα φύλλα τους, στο αρχικό στάδιο βλάστησης όταν σχηματίζουν ροζέτα. Συγγενές και πολύ όμοιο με το Sinapis είναι και το γένος Brassica. Το «ερύσιμον» που αναφέρει ο Θεόφραστος το πιθανότερο είναι ότι περιγράφει τη κοινή βρούβα, που φυτρώνει ακόμα και στα μπάζα

Οι βρούβες βγαίνουν σε ηλιόλουστα και ασβεστώδη εδάφη. Δεν έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις σε νερό και τις βρίσκουμε σε χωράφια, ερειπωμένους τοίχους, υποβαθμισμένα και μπαζωμένα εδάφη, σκουπιδότοπους και σαν ζιζάνιο στους σπαρμένους με στάρι αγρούς. Και φυσικά βλασταίνουν μέσα στην Αθήνα, αρκεί να βρουν ελεύθερο έδαφος. Ανθίζουν από τον Μάϊο έως τον Οκτώβριο.Τα άνθη σχηματίζουν βότρυ και αποτελούνται από τέσσερα πέταλα σε σχήμα σταυρού.

Τρώγονται τα φύλλα σε βραστή σαλάτα με ελαιόλαδο και λεμόνι. Πολύ νόστιμα και τρυφερά είναι τα ανθοφόρα βλαστάρια τους που κόβονται μαζί με τα μπουμπούκια νωρίς την άνοιξη. Ονομάζονται πορίχια ή τσιμπιτά ή τσιμπιτή βρούβα, από τον τρόπο που κόβονται, σαν να τσιμπάμε τους πολύ τρυφερούς βλαστούς. Στις γλυκές βρούβες τα «τσιμπιτά» λέγονται και «γλυκοβλάσταρα». Γίνονται βραστά, όπως και τα φύλλα, αλλά σε πολλά χωριά συνηθίζουν να τα βάζουν σε λαδερά φαγητά με κουκιά ή αρακά. Γενικά, οι βρούβες δίνουν μια κάπως βαριά μυρωδιά, παρόμοια με του μπρόκολου. Αποδίδουν μία ελαφρώς καυστική γεύση, πικρή, που παντρεύεται με την γεύση του λαδιού και πηγαίνει άριστα με τα ψάρια.

Όλες οι βρούβες έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες και η βρώση τους θεωρείται καθαρτική, αποτοξινωτική, τονωτική με ευεργετικά αποτελέσματα στο κυκλοφοριακό και τη καρδιά. Από την αρχαιότητα οι σπόροι του σιναπιού πιστεύεται ότι έχουν διεγερτικές ικανότητες. Από τους σπόρους του παράγεται η μουστάρδα. Οι σπόροι της μαύρης βρούβας χρησιμοποιούνται για παραγωγή φαρμάκων.

Η λέξη «βρούβα» θεωρείται αντιδάνειο από την λατινική. Βολβός > bulbus (λατινικά) > βούλβα > βρούβα.

Η παροιμιώδης έκφραση «πήγε για βρούβες» ή τον «έστειλα για βρούβες» χρησιμοποιείται για πράξεις ανώφελες, που δεν έχουν κανένα πρακτικό σκοπό ή αποτέλεσμα. Κι αυτό λέγεται, διότι οι βρούβες είναι τόσο κοινές και φυτρώνουν παντού ώστε πραγματικά είναι άσκοπο να βάλει κάποιος στόχο να βρει και να μαζέψει βρούβες.

Colchicum sfikasianum

2011-10-09T15:10:00.001+03:00

Υμηττός 08/10/2001 Hymittos

Το Κολχικό του Σφήκα (Colchicum sfikasianum) είναι ελληνικό ενδημικό με εξάπλωση στην Αττική, την Λακωνία και μερικά νησιά του Ιονίου. Στην Αττική ευδοκιμεί μόνο στον Υμηττό. Περισσότερα γι' αυτό το ενδημικό φυτό μπορείτε να διαβάσετε στο νέο ιστολόγιο Flora hellenica και στον σύνδεσμο Colchicum sfikasianum.

Erica manipuliflora ρείκι το μελισσοτροφικό

2011-10-06T19:31:00.000+03:00

Τουρκοβούνια 13/10/2007

Το ρείκι (Erica manipuliflora) είναι φρυγανώδης θάμνος με πλούσια ανθοφορία το φθινόπωρο. Τα άνθη του είναι πολλά, μικρά, κωδωνοειδή, ρόδινα σε μακριές ταξιανθίες. Σε μια εποχή που η ελληνική φύση μόλις αρχίζει να αναγεννάται και το τοπίο κυριαρχείται ακόμα από τα ξερά χόρτα, τα ρείκια με την εκρηκτική ανθοφορία τους προσφέρουν άφθονη τροφή στις μέλισσες. Από αυτό το άριστο μελισσοτροφικό φυτό βγαίνει το ρεικόμελο, το οποίο από άλλους θεωρείται πολύ καλό μέλι και από άλλους κατώτερης ποιότητας. Οι δεύτεροι ακολουθούν τον αρχαίο γιατρό και φαρμακοποιό Διοσκουρίδη, ο οποίος θεωρεί ότι οι μέλισσες που τρυγούν τα ρείκια «μέλι εργάζονται ου σπουδαίον».

Χλωριδικά πάντως το ρείκι θεωρείται ότι κυριαρχεί σε υποβαθμισμένα εδάφη, κάτι που βέβαια δείχνει την χρησιμότητά του για περιοχές που έχουν καταστραφεί από πυρκαγιές και άλλες αιτίες. Επί της ουσίας η θεαματική ανθοφορία των ρεικιών αναγγέλει το τέλος των δυσκολιών από το ελληνικό ξηροθερμικό καλοκαίρι και την μετάβαση στην εποχή της αναγέννησης και της αφθονίας στην ελληνική φύση.

Το σημερινό όνομα του φυτού είναι το ίδιο με το αρχαίο: ερείκη > ερείκιον > ρείκι.

Οι τσαλαπετεινοί του Στρέφη και ο Αριστοφάνης

2011-10-03T09:00:00.000+03:00

Το 414 π.Χ. ο Αριστοφάνης παρουσίασε στην Αθήνα την κωμωδία «Όρνιθες». Με το έργο του αυτό διακωμωδεί τους κόλακες του λαού και τους δημαγωγούς. Στους «Όρνιθες» οι πρωταγωνιστές Πεισθέταιρος και Ευελπίδης προσπαθούν να βρουν τον βασιλιά Τηρέα, που πλέον έχει μεταμορφωθεί σε τσαλαπετεινό, για να τους πει σε ποια πόλη μπορούν να ζήσουν πλούσια και ειρηνικά. Όμως ο τσαλαπετεινός δεν έχει ιδέα για την ιδανική πόλη που τον ρωτάνε. Κι έτσι ο Πεισθέταιρος, που είναι ο ορισμός του λαϊκιστή και του δημαγωγού, πείθει τον τσαλαπετεινό να ιδρύσουν στους αιθέρες την πόλη των πουλιών, τη «Νεφελοκοκκυγία». Αντιδρούν τα πουλιά και οι θεοί αλλά ο δημαγωγός Πεισθέταιρος βρίσκει τους τρόπους να πείσει τους πάντες και τελικά να παντρευτεί την νεαρή θεά Βασίλεια.

Από την εποχή του Αριστοφάνη μέχρι σήμερα, οι λαϊκιστές πολιτικοί που τάζουν φύκια για μεταξωτές κορδέλες δεν μας έλειψαν ποτέ από την Αθήνα και το πολιτικό σκηνικό. Δυστυχώς στην εποχή του μνημονίου και της τρόικας κανείς πολιτικός δεν σκέφτηκε να κλείσει συμφωνία με τους τσαλαπετεινούς για την δημιουργία μιας ευτυχισμένης πολιτείας τύπου «Νεφελοκοκκυγία».

Αλλά, που ξέρετε, ποτέ δεν είναι αργά. Ίσως κάποιος σύμβουλος του πρωθυπουργού να έχει διαβάσει Αριστοφάνη, οπότε το Μέγαρο Μαξίμου μπορεί να απευθυνθεί στους τσαλαπετεινούς της Αθήνας και να κλείσει συμφωνία για τη μετατροπή της Ελλάδας σε Νεφελοκοκκυγία. Διότι οι τσαλαπετεινοί παραμένουν από την εποχή του Αριστοφάνη πιστοί στην Αθήνα και κάθε άνοιξη έρχονται να φωλιάσουν στο λόφο του Στρέφη, στον Λυκαβηττό, το Γαλάτσι, την Φιλοθέη, το Μαρούσι και σε πολλές άλλες περιοχές του Λεκανοπεδίου.

Οι τσαλαπετεινοί είναι αυτοί που προαναγγέλλουν την άνοιξη στην Αττική, μαζί με τα χελιδόνια. Μας έρχονται στις αρχές Μαρτίου από τη βόρεια Αφρική και τη νότια Ισπανία, όπου ξεχειμωνιάζουν. Μένουν μαζί μας όλο το καλοκαίρι και μας αποχαιρετούν τέτοιες μέρες το φθινόπωρο. Τρέφονται με έντομα, νύμφες, σαλιγκάρια, σκουλήκια. Φωλιάζουν σε κορμούς δέντρων, τρύπες βράχων, κτίρια και ερείπια και γενικά σε θέσεις που μοιάζουν με τους φυσικούς τους βιότοπους. Δεν είναι παράξενο να κάνουν φωλιές οι τσαλαπετεινοί ακόμη και στους εξωτερικούς σωλήνες των απορροφητήρων, όπως έχει γίνει στο Μαρούσι. Στο Γαλάτσι φωλιάζουν στα δέντρα των εγκαταστάσεων της ΕΥΔΑΠ και σε τρύπες του Ολυμπιακού Γυμναστηρίου Πινγκ Πονγκ.

Από όλους τους τσαλαπετεινούς του Λεκανοπεδίου ξεχωρίζουν εκείνοι που ζουν στον λόφο του Στρέφη, πάνω από τα Εξάρχεια, όπου είναι έντονη η παρουσία των ανθρώπων (και των σκύλων τους, φυσικά). Γενικά οι τσαλαπετεινοί δεν φοβούνται τους ανθρώπους και απλώς όταν ενοχληθούν ανασηκώνουν το λοφίο τους με τις μαύρες μύτες. Από αυτό το λοφίο, που μοιάζει με του κόκορα, ονομάζονται σε μερικές περιοχές «αγριοκόκορας». Το κοινό όνομα του τσαλαπετεινού είναι νόθο σύνθετο: τσαλί (=θάμνος στα τούρκικα) + πετεινός. Η επιστημονική του ονομασία είναι «έποψ» (upopa epops) κι είναι μια ονοματοποιημένη λέξη από την κραυγή «εποποί» που αναφέρει ο Αριστοφάνης στους «Όρνιθες».

Οι Όρνιθες (και οι τσαλαπετεινοί τους βεβαίως) παρουσιάστηκαν από το Θέατρο Τέχνης το 1959 σε μια από τις θρυλικότερες παραστάσεις του νεοελληνικού θεάτρου, σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, μουσική Μάνου Χατζιδάκι και σκηνικά-κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη. Το 1964 ο Χατζιδάκις έδωσε στη μουσική του τη μορφή καντάτας, που παρουσιάστηκε το 1965 στην Όπερα των Βρυξελλών σε σκηνοθεσία και χορογραφία του Μωρίς Μπεζάρ.

Κλικ εδώ για μια συγκινητική ιστορία με τσαλαπετεινούς στο Μαρούσι

Παράταξη στο γυμναστήριο του πινγκ πονγκ στο Γαλάτσι

Η κάππαρη βγαίνει στα όρη και το Μοναστηράκι

2011-09-29T15:41:00.000+03:00

Μοναστηράκι 05/06/2007

Έχουμε που έχουμε τα βάσανά μας (όποια έχει ο καθένας) μας ήρθε και το μνημόνιο, που να σηκώσουμε το βλέμμα μας για να δούμε τι υπάρχει τριγύρω μας. Αν βρεθείτε καλοκαίρι στον σταθμό του ΗΣΑΠ στο Μοναστηράκι, αν δεν σας ενοχλεί η ζέστη και αν φυσικά σηκώσετε το βλέμμα σας, θα παρατηρήσετε να φυτρώνει μέσα από τους πέτρινους τοίχους ένα φυτό με μεγάλα λευκορόδινα άνθη. Το φυτό είναι η κάππαρη που, εκτός από τα όρη όπως υποστηρίζει το ρεμπέτικο τραγούδι, βγαίνει σε τοίχους παλιών σπιτιών στην Πλάκα, τα Εξάρχεια, το Μεταξουργείο και βεβαίως σε… σταθμούς τρένων.

Η κάππαρη είναι ασβεστόφιλο φυτό, γι’ αυτό και αγαπά τους τοίχους. Κατά κάποιο τρόπο οι τοίχοι μοιάζουν με τον φυσικό της βιότοπο, που είναι τα ασβεστολιθικά βράχια με τις τόσες ρωγμές που διαθέτουν. Η κάππαρη ανθίζει το καλοκαίρι. Το μέρος του φυτού που τρώμε είναι τα μπουμπούκια των λουλουδιών του και όχι οι καρποί τους, όπως ίσως πιστεύουν πολλοί.

Τα μπουμπούκια της κάππαρης γίνονται τουρσί και πλουτίζουν με την εξαιρετική τους γεύση σάλτσες και σαλάτες, ιδιαίτερα τις ντοματοσαλάτες. Συνεχίζουμε και σήμερα να χρησιμοποιούμε το αρχαίο όνομα «κάππαρις», που είναι πανάρχαιο και διατηρείται επίσης στην επιστημονική λατινική ονομασία (Capparis spinosa = Κάππαρις η ακανθώδης). Ο Μπαμπινιώτης στο λεξικό του γράφει ότι η λέξη κάππαρις είναι άγνωστης ετυμολογίας και αποτελεί μάλλον γλωσσικό δάνειο. Αλλά κι εδώ δάνειο, βρε παιδιά; Πως γίνεται να δανείστηκαν οι αρχαίοι Έλληνες μια ξένη λέξη για ένα φυτό που είναι τόσο κοινό ώστε να φυτρώνει ακόμα και στους τοίχους των σπιτιών τους;

Ο αρχαίος γιατρός Διοσκουρίδης συνιστά να είναι καλά μαγειρεμένη η κάππαρη, γιατί έτσι δεν επιβαρύνει το στομάχι. Ο αρχαίος γευσιγνώστης Αθήναιος την αναφέρει έξι φορές στους «Δειπνοσοφιστές» του. Γενικά όμως στην κλασική αρχαιότητα την θεωρούσαν τροφή για τους φτωχούς. Ο ποιητής Τιμοκλής σατιρίζει την διασημότερη εταίρα της αρχαιότητας, την Φρύνη, βάζοντάς την να πουλάει κάππαρη στην αγορά της Αθήνας. Οι πλούσιοι Ρωμαίοι δεν την καταδέχονταν. Όχι όμως και οι Βυζαντινοί, που τη θεωρούσαν θαυμάσιο ορεκτικό («ενόρεκτος κάππαρις») όπως γράφει ο Παύλος ο Αιγινήτης.

Σήμερα, η κάππαρη τουρσί σε βαζάκια βρίσκεται στα ράφια όλων των σούπερ μάρκετ. Τα μπουμπούκια της αρχίζουν να συλλέγονται από τις αρχές Ιουνίου. Μπαίνουν σε νερό για δέκα μέρες και στη συνέχεια σε ξίδι και αλάτι. Σε ένα μήνα η κάππαρη είναι έτοιμη να μπει στις καλοκαιρινές σαλάτες.

Όπως όλα τα φυτά έτσι και η κάππαρη έχει φαρμακευτικές ιδιότητες. Τα μπουμπούκια και η ρίζα της είναι απολυμαντικά των νεφρών, εμμηναγωγά, ανθελμινικά, διουρητικά και τονωτικά. Θεωρούνται επίσης αποτελεσματικά κατά της αρτηριοσκλήρυνσης, των αιμορροΐδων, του κρυολογήματος και της οσφυαλγίας.

Η κάπαρη μπήκε και στο ρεμπέτικο τραγούδι. Όχι για την υπόξινη γεύση της αλλά μάλλον γιατί κάνει ομοιοκαταληξία με τη ζάχαρη. Να τι λέει το σχετικό τραγούδι του Μιχάλη Γενίτσαρη (1917-2005):

Στα όρη βγαίνει η κάππαρη
τα χείλη σου είναι ζάχαρη

κι όλο μου λεν λόγια γλυκά
ωραία Θεσσαλονικιά
Πετούν τα μάτια σου φωτιές
και μαραζώνεις τις καρδιές,
μαράζωσες κι εμένανε
που μ’ έχει η μάνα μου ένανε


Τουρκοβούνια 01/08/2009, άνθος και μπουμπούκια

Η Αθήνα και η Flora Graeca

2011-09-24T14:36:00.004+03:00

Άποψη της προεπαναστατικής Αθήνας σε εικόνα του Μπάγιερ

Είναι το σπανιότερο βιβλίο του κόσμου. Εκδόθηκε σε μόλις 25 αντίτυπα. Έχει το λατινικό τίτλο «Flora Craeca» (Ελληνική Χλωρίδα). Είναι διακοσμημένο με αριστουργηματικές υδατογραφίες ελληνικών φυτών και τοπίων, που το κάνουν ένα από τα ωραιότερα βιβλία που έχουν εκδοθεί ποτέ. Ίσως το ωραιότερο.

Δημιουργός της «Flora Craeca» είναι ο Άγγλος φυσιοδίφης Τζον Σίμπθορπ (John Sibthorp, 1758 - 1796). Όταν ο Σίμπθορπ ανέλαβε την έδρα της Βοτανικής στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αποφάσισε να δημιουργήσει ένα μοναδικό έργο. Διάλεξε για θέμα του την ελληνική χλωρίδα. Στόχος του ήταν να βρει και να περιγράψει νέα είδη φυτών και να εκδώσει τα αποτελέσματα των ερευνών του σε μία έκδοση που θα έμενε στην ιστορία της επιστήμης αλλά και της τυπογραφίας.

Ο Σίμπθορπ ήταν πλούσιος αριστοκράτης. Διέθεσε όλη την περιουσία του για την έρευνα και έκδοση της Flora Craeca. Ταξίδεψε δύο φορές στην Ελλάδα το διάστημα 1786-1795 και συνέλεξε πάνω από 2.000 είδη φυτών. Τον συντρόφευε ο Αυστριακός ζωγράφος Φερδινάνδος Μπάγιερ (Ferdinand Lucas Bayer), που είχε αναλάβει να αναπαραστήσει τα φυτά σε έγχρωμες υδατογραφίες.

Ο Σίμπθορπ πέθανε το 1796 από φυματίωση, σε ηλικία μόλις 37 ετών. Δεν πρόλαβε να δει τυπωμένη τη Flora Graeca, που εκδόθηκε σε 10 τόμους στο διάστημα 1806-1840, περιλαμβάνοντας 966 υψηλής αισθητικής υδατογραφίες του Μπάγιερ.

O Σίμπθορπ επισκέφτηκε την Αθήνα και στα δυο επιστημονικά του ταξίδια. Η πρώτη του επίσκεψη έγινε τον Ιούνιο του 1787. Το πλοίο του αγκυροβόλησε στο Φάληρο και o Άγγλος φυσιοδίφης γράφει ότι ο δρόμος μέχρι της Αθήνα ήταν γεμάτος με αρχαία ερείπια, ελαιώνες και αμπέλια. Συνέλεξε λίγα φυτά γύρω από την Αθήνα, γιατί το καλοκαίρι είχε προχωρήσει και η γη ήταν διψασμένη. Επισκέφτηκε τον Υμηττό αλλά κι εκεί είδε ότι τα φυτά είχαν ξεραθεί και ό,τι είχε απομείνει το έτρωγαν οι κατσίκες.

Το δεύτερο ταξίδι του πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1795. Ο Σίμπθορπ είχε προβλήματα υγείας και μόλις έφτασε στην Αθήνα πέθανε κι ένας στενός του συνεργάτης. Επιπλέον, η αττική φύση μόλις είχε αρχίσει να αναγεννάται και δεν είχαν ανθίσει πολλά φυτά. Παρά τα προβλήματά του, ο Σίμπθορπ επισκέφτηκε τον Λυκαβηττό και τις περιοχές γύρω από την Αθήνα. Στο ημερολόγιό του μας δίνει και την πολύτιμη πληροφορία ότι η περιφέρεια της Αθήνας ήταν γεμάτη κρόκους, με το είδος από το οποίο προήλθε ο ήμερος κρόκος που σήμερα καλλιεργείται στην Κοζάνη.
Από τα ταξίδια του Σίμπθορπ στην Αθήνα περιλαμβάνονται στη Flora Graeca οι εικόνες 23 φυτών, όπως αγριογαρύφαλλα, ρίγανη, αγριοβιολέτες, θυμάρι, κενταύριες, δελφίνιο, άλυσσο, ωμπριέτα, σιληνές.

Η Ελλάδα διαθέτει την πλουσιότερη χλωρίδα από κάθε άλλη χώρα της Ευρώπης. Η «Flora Craeca» αποτελεί την πρώτη συστηματική παρουσίαση της ελληνικής χλωρίδας. Η μοναδική της αξία όμως οφείλεται στις ανεπανάληπτες υδατογραφίες του Μπάγιερ, που αποτέλεσαν και αποτελούν το πρότυπο για κάθε παρόμοιο έργο. Η συλλογή φυτών του Σίμπθορπ και όλο το εικαστικό υλικό του Μπάγιερ φυλάσσονται στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Τον 19ο αιώνα υπήρξε και μια δεύτερη έκδοση της «Flora Craeca», σε 40 μόλις αντίτυπα. Από την έκδοση αυτή ένα μοναδικό αντίτυπο φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος.

Παρά τον γιγαντισμό της Αθήνας, γεγονός είναι ότι η αττική φύση εξακολουθεί να παραμένει ζωντανή και όμορφη, όπως την αποτύπωσαν ο Σίμπθορπ και ο Μπάγιερ στη «Flora Craeca», το ωραιότερο βιβλίο του κόσμου.

Aubrietia deltoides από την Αθήνα σε υδατογραφία του Μπάγιερ

Αρχαία μεταλλουργία στο Λαύριο

2011-09-19T17:50:00.000+03:00

Συγκρότημα μεταλλευτικών πλυντηρίων στην Λαυρεωτική

Σ΄ όλη την περιοχή του Λαυρίου και των κοντινών νησιών, η μεταλλουργία αναπτύχθηκε από τα πανάρχαια χρόνια, όπως δείχνουν οι ανασκαφικές έρευνες. Στην ακατοίκητη σήμερα Μακρόνησο έχουν εντοπιστεί πρωτοελλαδικά (3η προχριστιανική χιλιετία) μεταλλουργικά κέντρα. Ιδιαίτερα σημαντική αποδεικνύεται η Κέα, όπου, εκτός από τα ορυχεία μίλτου (ενός υλικού για την συντήρηση των ξύλινων πλοίων), έχουν ανασκαφεί ή εντοπιστεί σημαντικές αστικές και μεταλλουργικές θέσεις της ελληνικής προϊστορίας.

Το μυστικό της Λαυρεωτικής γης είναι ότι κρύβει στα σπλάχνα της την αρχαιότερη μεταλλευτική στοά ολόκληρης της λεκάνης της Μεσογείου. Η Βελγική Αρχαιολογική Σχολή που την ερεύνησε την χρονολογεί στο 3200 π.Χ., δηλαδή σε μιαν εποχή κατά την οποία η Ελλάδα διήνυε θεωρητικά την εποχή του λίθου.

Αυτή η σημαντική (όχι μόνο για την ελληνική αλλά για την παγκόσμια ιστορία) μεταλλευτική στοά βρίσκεται στον λόφο Βελατούρι, στην κορυφή του οποίου άνθησε η μυκηναϊκή ακρόπολη του Θορικού.

Πανάρχαιοι μεταλλευτές

Στον Θορικό η μεταλλοφόρα περιοχή είναι και στην επιφάνεια του εδάφους (εκτός από το υπέδαφος) κι από εδώ φαίνεται ότι άρχισε η αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του Λαυρίου. Το ερώτημα είναι ποιοί να ήταν άραγε αυτοί οι πρώτοι πανάρχαιοι μεταλλευτές;

Μία εκδοχή είναι να ήταν κάποιοι ξένοι που ήρθαν στην Αττική δια θαλάσσης ψάχνοντας για μέταλλα. Ανακάλυψαν τα κοιτάσματα του αρχυρούχου μολύβδου στον Θορικό και κατέχοντας τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, εγκαταστάθηκαν στον Θορικό και άρχισαν την παραγωγή αργύρου, μολύβδου και χαλκού.

Μία δεύτερη εκδοχή αναφέρει ότι οι πρώτοι μεταλλουργοί ήταν αυτόχθονες κάτοικοι της Αττικής, οι οποίοι απέκτησαν τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, μέσω των ναυτικών ταξιδιών, τα οποία στο Αιγαίο είχαν αναπτυχθεί ήδη από την 8η χιλιετία π.Χ.

Και οι δύο εκδοχές είναι πιθανές.

Στην πρώτη συνηγορεί η υπόθεση ότι η μεταλλουργική γνώση στην προϊστορική εποχή πιθανότατα αποτελούσε κρατικό ή επαγγελματικό μυστικό. Τέτοια μυστικά υπάρχουν και σήμερα, ακόμη και για ευτελή προϊόντα όπως η "Κόκα Κόλα".

Στην δεύτερη εκδοχή συνηγορεί το γεγονός ότι στον Θορικό υπήρχε ένας νεολιθικός οικισμός ήδη από το 4500 π.Χ. τουλάχιστον. Ισοτοπικές αναλύσεις του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης απέδειξαν ότι το μετάλλευμα μολύβδινων και ασημένιων αντικειμένων, που χρονολογούνται γύρω στο 3500 π.Χ. και βρέθηκαν στην Θεσσαλία, τις Κυκλάδες και την Κρήτη, προέρχεται από το Λαύριο.

Στον Θορικό βρέθηκαν επίσης πρωτοελλαδικές και μεσοελλαδικές μεταλλευτικές εγκαταστάσεις. Αποδεικνύεται έτσι η συνεχής βιομηχανική δράση στην περιοχή από το 3500 π.Χ. μέχρι την υστεροελλαδική- μυκηναϊκή πολιτιστική περίοδο.

Ο Θορικός απετέλεσε ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα μυκηναϊκά κέντρα της Αττικής, όπως αποδεικνύεται από:

Την ισχυρή ακρόπολη στον λόφο Βελατούρι.
Το νεκροταφείο της πόλης, από το οποίο έχουν ανασκαφεί δύο πρώϊμοι θολωτοί και αρκετοί σπουδαίοι κιβωτιόσχημοι λακκοειδείς τάφοι.
Τις παραδόσεις της Αττικής.

Το πόσο σημαντικός και πλούσιος ήταν ο μυκηναϊκός Θορικός αποδεικνύεται από το γεγονός ότο η πρώτη ύλη για το 96% των αντικειμένων από άργυρο, μόλυβδο και χαλκό που βρέθηκαν στην πόλη του Ακρωτηρίου της Θήρας, προέρχεται από το Λαύριο, όπως έδειξε η εξέταση τους με ισότοπα.

Θολωτός μυκηναϊκός τάφος στο Θορικό

Το μεγάλο θαύμα

Αλλά το μεγάλο θαύμα του Λαυρίου, που στήριξε το παγκόσμιο θαύμα της αθηναϊκής δημοκρατίας, συνετελέσθη στα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα. Την εποχή εκείνη αρχίζει η εκμετάλλευση και των τριών μεταλλοφόρων επαφών, που υπάρχουν σε αξιοποίησιμο βάθος στο Λαύριο. Μέσα σε λίγα χρόνια αναπτύχθηκαν τόσο εξελιγμένες τεχνολογίες ορυχείων, κατεργασίας και καθαρισμού των μεταλλευμάτων, που σήμερα μας προκαλούν κατάπληξη και για την ταχύτητα ανάπτυξης τους και για την αποτελεσματικότητά τους.

Στις στοές εξασφάλιζαν αερισμό, εκμεταλλευόμενοι την διαφορετική θερμοκρασία του αέρα και δημιουργώντας φυσικά ρεύματα. Αν δεν είχαν ανακαλύψει, πάντως χρησιμοποιούσαν το φαινόμενο Μπερνούλι που διατυπώθηκε στην εποχή μας.

Υπόδειγμα οικονομίας πρώτης ύλης αποτελούν τα πλυντήρια μεταλλεύματος. Με δεξαμενές που μάζευαν το βρόχινο νερό και συστήματα ανακύκλησης εξασφάλιζαν επάρκεια νερού, σε μία περιοχή πρακτικά άνυδρη. Απίστευτης αποτελεσματικότητας ήταν και οι μέθοδοι στεγανοποίησης των δεξαμενών. Εκτός από την χρήση των φυσικών βράχων για την διασπορά των φορτίων, χρησιμοποιούσαν δύο αλλεπάλληλες στρώσεις υδραυλικού κονιάματος, το οποίο συνεχίζει να είναι και σήμερα απόλυτα αποτελεσματικό, σε όσες δεξαμενές έχουν ανασκαφεί.

Για να πραγματοποιηθεί το βιομηχανικό θαύμα στο αρχαίο Λαύριο, χρειάστηκε η θεσμοθέτηση ενός προηγμένου νομοθετικού πλαισίου από την αθηναϊκή δημοκρατία. Ολη η Λαυρεωτική ήταν ιδιοκτησία της αθηναϊκής πολιτείας. Οποιαδήποτε μεταλλευτική δραστηριότητα εκμισθωνόταν σε ιδιώτες επιχειρηματίες. Το κράτος, εκτός από την είσπραξη των ενοικίων, συμμετείχε και στα κέρδη.

Το νομοθετικό πλαίσιο που δημιούργησε μετά τον Σόλωνα η αθηναϊκή δημοκρατία αποτελούσε τους «Μεταλλικούς Νόμους». Λειτουργούσε επίσης και το ειδικό «Μεταλλικό Δικαστήριο».

Με μία εκπληκτική για την εποχή της μεταλλευτική τεχνολογία και με υποδειγματικά δημοκρατική νομοθεσία, η αρχαία Αθήνα, χρησιμοποίησε τις προσόδους από το Λαύριο για να κατασκευάσει έναν πανίσχυρο στόλο από 200 τριήρεις. Μ΄ αυτό τον στόλο νίκησε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ., θέτοντας της απαρχή για το θαύμα της κλασσικής Ελλάδας.

Helichrysum stoechas

2011-09-15T02:26:00.003+03:00

Μετόχι 02/06/2011 Parnis

Αpogon imberbis καρδινάλιος

2011-09-10T14:52:00.003+03:00

Αίγινα 06/09/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Ο «καρδινάλιος» ή «κρεμμύδι» κατασκευάζει και συντηρεί φωλιές για την αναπαραγωγή του, φροντίζοντας τα αυγά και τα ιχθύδιά του. Δεν παρατηρείται εύκολα γιατί παραμένει πολλές ώρες σε σκοτεινές τρύπες και σπηλιές του βυθού.

Cephalanthera rubra

2011-09-09T14:49:00.002+03:00

Μετόχι 02/06/2011 Parnis

Το Κεφαλάνθηρο το ερυθρό είναι μια ξεχωριστή ορχιδέα των δασών. Παρουσιάζει πολύ μεγάλη σταθερότητα στη μορφολογία της. Κατανέμεται σε όλη την ορεινή Ελλάδα. Τη συναντάμε συχνά στους ορεινούς καλοκαιρινούς περιπάτους, Ιούνιο και Ιούλιο.

Πάρνηθα 01/06/2010 Parnis

Sphaerechinus granulatus αχινός

2011-09-08T19:25:00.002+03:00

Αίγινα 31/08/2011 Aegina
photo (c) George Galakos Γιώργος Γαλάκος

πεφταστέρι

2011-09-07T19:17:00.003+03:00

Σχινιάς 13/08/2011 Schinias

Protula tubularia θαλάσσια ανεμώνη

2011-09-06T19:00:00.001+03:00

Αίγινα 31/08/2011 Aegina
photo (c) George Galakos Γιώργος Γαλάκος

Quercus ilex αριά

2011-09-05T18:51:00.000+03:00

Δεκέλεια (Τατόι) 09/10/2009 Dekelia (Tatoi)

Είδος δρυός, που φθάνει σε ύψος τα 15 μέτρα. Αμιγή δάση αριάς υπάρχουν στο Άγιον Όρος. Στην Αττική συναντάμε αρκετές αριές διάσπαρτες στην Δεκέλεια της Πάρνηθας.

Mullus surmuletus μπαρμπούνι

2011-09-04T14:11:00.003+03:00

Αίγινα 01/09/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Το μπαρμπούνι (και η συγγενική κουτσομούρα) σκάβουν τον αμμώδη βυθό με τα μουστάκια τους για να τραφούν με σκουλήκια, μαλάκια και μαλακόστρακα. Στην φωτογραφία φαίνεται πολύ καλά το «μουστάκι» του μπαρμπουνιού. Είναι από τα νοστιμότερα ψάρια των ελληνικών θαλασσών και η γεύση τους αποδίδει τα μέγιστα μόνον όταν τα μπαρμπούνια γίνουν τηγανητά. Επειδή είναι ψάρια των αμμωδών βυθών ξεκληρίζονται κυριολεκτικά από τις μηχανότρατες που ξύνουν τον βυθό με τα εργαλεία τους. Σε βυθό με τραγάνες (μαλακές πέτρες), τα μπαρμπούνια που είναι πολύ μεγαλύτερα και με πιο ισχυρά μουστάκια για να σκαλίζουν τις πέτρες, αποτελούν μια ιδιαίτερη ποικιλία τα «πετρομπάρμπουνα». Το μπαρμπούνι είναι τόσο αγαπητό στους Έλληνες που πρωταγωνιστεί σε αρκετά δημοτικά και λαϊκά τραγούδια. Να κι ένα δείγμα:

αμάν βρε κοριτσάρα μου

μπαρμπούνι μπαρμπουνάρα μου

κομμάτια μου' χεις τη καρδιά

θα πίνω ούζο μπόλικο θα κάνω και το ζόρικο

για σε ναζιάρα μου γλυκειά

Οι κρίνοι του Φαλήρου Pancratium maritimum

2011-09-03T13:36:00.003+03:00

Ο κρίνος της θάλασσας (Pancratium maritimum) άνθιζε σε μεγάλους αριθμούς στην μεγάλη αμμουδιά του Φαλήρου κι οι παλιοί Αθηναίοι τον ονόμαζαν «κρίνο του Φαλήρου». Σήμερα επιζεί στην Αττική σε ελάχιστες θέσεις, κοντά στο Σούνιο.

Cladocora chaespitosa κοράλι

2011-09-02T17:26:00.002+03:00

Αίγινα 30/08/2011 Aegina
photo (c) George Galakos Γιώργος Γαλάκος

Stachys spruneri

2011-08-26T11:49:00.002+03:00

Πάρνηθα 08/05/2011 Parnis

Πανσέληνος στον «Γλάρο» του Γιώργου

2011-08-25T02:38:00.006+03:00

Σχινιάς 13/08/2011 Schinias

Viola sieheana

2011-08-20T17:51:00.000+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 Parnis

Silene conica

2011-08-19T17:49:00.002+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 Parnis
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Silene colorata

2011-08-18T17:09:00.002+03:00

Καπανδρίτι 23/04/2011 Kapandriti

Πεντέλη 10/04/2ο11 Pentelikon

Dracunculus vulgaris δρακοντιά

2011-08-16T17:58:00.002+03:00

Μετόχι 02/06/2011 Parnis

Berberis cretica

2011-08-15T17:21:00.003+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 Παλιοχώρι

Η Πλάκα το 1920

2011-08-14T17:15:00.001+03:00

φωτογραφία Φρεντ Μπουασονά (Fredd Boissonas)

Scrophularia canina subsp. bicolor

2011-08-13T17:03:00.000+03:00

Πεντέλη 10/04/2011 Pentelikon

Atherina presbyter αθερίνα

2011-08-12T17:11:00.000+03:00

Αίγινα 02/08/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Νύχτα Αυγούστου

2011-08-11T17:46:00.002+03:00

Σχινιάς 10/08/2011 Schinias

Oedalechilus labeo κέφαλος

2011-08-10T17:48:00.001+03:00

Αίγινα 27/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Epipactis microphylla

2011-08-09T17:40:00.000+03:00

Πάρνηθα 06/07/2011 περιοχή Μόλας

Γεύμα στον βυθό από γύλους και σπάρους

2011-08-08T17:43:00.002+03:00

Αίγινα 04/08/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Nigella damascena

2011-08-07T17:18:00.000+03:00

Αγία Μαρίνα 23/04/2011 Agia Marina

Diplodus annularis σπάρος

2011-08-06T18:27:00.000+03:00

Αίγινα 30/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Στο γένος Diplodus ανήκουν ο σπάρος, ο κακαρέλος και ο σαργός.

Trifolium fragiferum

2011-08-05T11:32:00.000+03:00

Μακρυχώραφο 03/06/2011 Makrichorafo

Συντροφιά σπάρου και γύλου

2011-08-04T18:13:00.003+03:00

Αίγινα 20/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

γύλος (Thalassoma pavo)
σπάρος (Diplodus annularis)

Epipactis helleborine

2011-08-03T02:47:00.002+03:00

Πάρνηθα 16/07/2011 περιοχή Μόλας

Serranus scriba / πέρκα

2011-08-02T19:48:00.001+03:00

Αίγινα 20/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Ornithogalum nutans

2011-08-01T02:34:00.002+03:00

Πάρνηθα 1100μ. 29/05/2011 Μπάφι

Salpa salpa / σάλπα

2011-07-31T22:24:00.004+03:00

Αίγινα 27/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Από την FAUNA GRAECA του John Sibthorp (1758 - 1796)

Astragalus hellenicus

2011-07-30T02:24:00.002+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 Parnis

Thalassoma pavo / γύλος

2011-07-29T16:15:00.000+03:00

Αίγινα 25/07/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Lathyrus grandiflorus

2011-07-28T17:26:00.001+03:00

Πάρνηθα 11/06/2011 Parnis

Ebenus sibthorpii

2011-07-27T17:20:00.002+03:00

Πάρνηθα 02/06/2011 Parnis

Σφουγγάρια στο Σούνιο

2011-07-26T17:11:00.002+03:00

Σούνιο 04/10/2009 Sounio
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Verbascum undulatum

2011-07-25T21:47:00.002+03:00

Πάρνηθα στροφές 11/06/2011 Parnis

Η πλατεία Κηφισιάς το 1920

2011-07-24T13:17:00.003+03:00

φωτογραφία Φρεντ Μπουασονά (Fred Boissonas)

Erica arborea ρείκι

2011-07-23T15:15:00.002+03:00

Πεντέλη 10/04/2011 Pentelikon

Η Ερείκη η δενδρώδης (Erica arborea) είναι με την ισχυρή ανθοφορία της είναι από τα καλύτερα μελισσοτροφικά φυτά. Ανθίζει την άνοιξη. Τα ρείκια γενικά μας προσφέρουν ένα είδος μελιού το «ρεικόμελο». Το φθινοπωρινό ρείκι με ρόδινα άνθη είνα η Ερείκη η σπονδυλανθής (Erica manipuliflora).

Υμηττός 12/03/2010 Hymittos

Tachybaptus ruficollis νανοβουτηχτάρι

2011-07-22T15:04:00.000+03:00

Σχινιάς 14/07/2011 Schinias

Το νανοβουτηχτάρι (Tachybaptus ruficollis) είναι άριστος δύτης. Γι' αυτό περισσότερο κολυμπάει, παρά πετάει. Τρέφεται με έντομα, νύμφες εντόμων, μικρά ψάρια, βατράχια και γυρίνους.

Σχινιάς 28/05/2010 Schinias

Thymus atticus

2011-07-21T14:58:00.002+03:00

Πάρνηθα 11/06/2011 Parnis

Pterocephalus perrenis

2011-07-19T16:47:00.000+03:00

Πάρνηθα 06/07/2011 Parnis

Πάρνηθα 22/05/2010 Parnis

Allium staticiforme

2011-07-17T16:38:00.001+03:00

Μετόχι 02/06/2011 Πάρνηθα

Orchis italica

2011-07-16T15:44:00.003+03:00

Γραμματικό 09/04/2011 Grammatiko

Αν και κοινή στην Αττική η Orchis italica (Ορχιδέα η ιταλική) είναι πολύ όμορφη με τα ανθρωπόμορφα άνθη της να σχηματίζουν πυκνή ταξιανθία. Το ύψος του φυτού μπορεί να φτάσει τα 40 εκατοστά. Ανθίζει από τον Μάρτιο σε ξερολίβαδα, θαμνότοπους, φρύγανα, πετρώδεις εκτάσεις, διάκενα δασών. Την συναντούμε σε όλη την Ελλάδα (εκτός Μακεδονίας), μέχρι και στα 1.200 μέτρα. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν «σατυρίσκο» την Orchis italica, τα άνθη της οποίας έχουν ανθρωποειδή μορφή. Ταύτιζαν την μορφή τους με την έξαλλη μορφή των σάτυρων, όπως την ξέρουμε από τις αγγειογραφίες.

Πεντέλη 02/04/2009 Pentelikon

Γραμματικό 09/04/2011 Grammatiko

Πάρνηθα 24/03/20068

Λαύριο 30/03/2008 Lavrion

Πεντέλη 11/04/2009 Pentelikon

Lomelosia hymettia

2011-07-15T15:41:00.002+03:00

Πάρνηθα 11/06/2011 Parnis

Νεοσσός καλαμοκανά

2011-07-13T15:30:00.002+03:00

Σχινιάς 09/07/2011 Schinias

Πιθανώς καλαμοκανά.

Monotropa hypopitys

2011-07-12T15:28:00.002+03:00

Πάρνηθα 06/07/2011 περιοχή Μόλας

Tringa glareola λασπότρυγγας

2011-07-11T15:25:00.003+03:00

Σχινιάς 09/07/2011 Schinias

Σχινιάς 25/04/2009 Schinias

Pseudophilotes vicrama

2011-07-10T03:48:00.001+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 Parnis

Ophrys leochroma

2011-07-09T03:42:00.002+03:00

Δαφνί 15/03/2011 Dafni

Υμηττός 05/04/2009 Hymittos

Πάρνηθα 28/02/2010 Parnis

Πάρνηθα 13/03/2009 Parnis

Καισαριανή 01/03/2008 Υμηττός

Sedum ochroleucum

2011-07-08T03:26:00.003+03:00

Πάρνηθα στροφές 11/06/2011 Parnis

Atropa bella donna

2011-07-07T19:51:00.005+03:00

Πάρνηθα 11/06/2011 Parnis

Φυτό με φαρμακευτικές και ναρκωτικές ιδιότητες αλλά και εξαιρετικά δηλητηριώδες σε όλα του τα μέρη. Το όνομα Άτροπα σχετίζεται με την Μοίρα Άτροπο, η οποία κατά την ελληνική μυθολογία έκοβε το νήμα της ζωής στους ανθρώπους. Η τοξική ουσία του φυτού «ατροπίνη» σε μικρές δόσεις προκαλεί διεύρυνση της κόρης του οφθαλμού. Στην μεσαιωνική Ιταλία οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν την ατροπίνη για να φαίνονται τα μάτια τους ωραιότερα (bella donna = ωραία κυρία). Το φυτό φυτρώνει σε σκιερές θέσεις δασών στην κεντρική και βόρεια Ελλάδα και είναι ενδιαφέρον ότι το βρίσκουμε στα ελατοδάση της Πάρνηθας.

Alkanna tinctoria

2011-07-06T19:35:00.003+03:00

Αλκάνα η βαφική
Πεντέλη 10/04/2011 Pentelikon

Stachys cretica

2011-07-05T08:53:00.002+03:00

Μακρυχώραφο 03/06/2011 Parnis

Orobanche gracilis

2011-07-03T08:47:00.003+03:00

Πάρνηθα 31/05/2011 Κατσιμίδι

Anas platyrhynchos πρασινοκέφαλη πάπια

2011-06-30T17:16:00.006+03:00

Σχινιάς 24/06/2011 Schinias

Nigella arvensis

2011-06-28T17:10:00.003+03:00

Πάρνηθα 03/06/2011 Μακρυχώραφο

Himantopus himantopus καλαμοκανάς

2011-06-26T17:07:00.002+03:00

Σχινιάς 24/06/2011 Schinias

Σχινιάς 28/05/2010 Schinias

Σχινιάς 25/04/2009 Schinias

Paronychia capitata

2011-06-22T23:55:00.003+03:00

Πεντέλη 18/05/2011 Pentelikon

Saxicola torquata μαυρολαίμης

2011-06-20T17:43:00.005+03:00

Σχινιάς 05/06/2011 Schinias

Prunella laciniata

2011-06-18T17:49:00.003+03:00

Μακρυχώραφο 03/06/2011 Parnis

Lacerta trilineata

2011-06-16T18:24:00.001+03:00

Σχινιάς 05/06/2011 Schinias

Salvia ringens

2011-06-14T18:21:00.004+03:00

Πάρνηθα στροφές 29/05/2011 Parnis

Centaurium pulchellum

2011-06-11T03:31:00.004+03:00

Σχινιάς 05/06/2011 Schinias

Polygala nicaeensis

2011-06-03T17:42:00.000+03:00

Πάρνηθα 31/05/2011

Gladiolus illyricus Γλαδίολος ο ιλλυρικός

2011-06-01T15:57:00.003+03:00

Πεντέλη 18/05/2011 Pentelikon

Πάρνηθα 31/05/2011 Κατσιμίδι

Scorzonera crocifolia

2011-05-30T17:54:00.002+03:00

Σκορτζονέρα η κροκόφυλλη
Πάρνηθα 08/05/2011 Μετόχι

Minuartia attica

2011-05-28T17:45:00.003+03:00

Πεντέλη 18/05/2011 Pentelikon


Πεντέλη 18/05/2011 Pentelikon

Λαύριο 12/04/2009 Lavrion

Stellaria media

2011-05-24T17:14:00.001+03:00

Πάρνηθα 08/05/2011 Parnis

Lythrum junceum

2011-05-22T17:08:00.003+03:00

Πεντέλη 18/05/2011 Pentelikon

Orchis elegans

2011-05-20T09:01:00.002+03:00

Σχινιάς 20/05/2011 Schinias

Onobrychis ebenoides

2011-05-18T17:52:00.003+03:00

Πεντέλη 12/05/2011 Pentelikon

Ενδημικό φυτό Κεντρικής Ελλάδας και Βόρειας Πελοποννήσου.

Allium roseum

2011-05-12T17:16:00.001+03:00

Σχινιάς 25/04/2011 Schinias