Μετάδοση δασικών πυρκαγιών με «κάφτρες»

Σε σχέση με τις θεωρίες συνωμοσίας που διατυπώνονται για το σμήνος των πυρκαγιών που βρίσκονται σε εξέλιξη, νομίζω πως είναι πολύ χρήσιμο το άρθρο του Δρος Γαβριήλ Ξανθόπουλου που αναδημοσιεύω από τον ιστότοπο του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών Αθηνών.

ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΔΑΣΙΚΩΝ ΠΥΡΚΑΓΙΩΝ ΜΕ “ΚΑΦΤΡΕΣ”
Δρ. Γαβριήλ Ξανθόπουλος
Υπουργείο Γεωργίας
Γενική Γραµµατεία Δασών και Φυσικού Περιβάλλοντος


ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η µετάδοση των δασικών πυρκαγιών µε κάφτρες είναι χαρακτηριστικό φαινόµενο των µεγάλων πυρκαγιών και αποτελεί ένα µεγάλο κίνδυνο για τις δασοπυροσβεστικές δυνάµεις. Η εµφάνιση του φαινοµένου προϋποθέτει:

α. Την ύπαρξη κατάλληλων φλεγόµενων τεµαχιδίων καύσιµης ύλης (καφτρών),
β. Την ύπαρξη δυνάµεων για τη µεταφορά τους και
γ. Την πιθανότητα να δηµιουργηθούν νέες εστίες εκεί όπου εναποτίθενται οι κάφτρες.

Μετάδοση µε κάφτρες είναι δυνατή σε αποστάσεις που υπερβαίνουν τα 10 χιλιόµετρα σε ακραίες περιπτώσεις. Η εµφάνιση και η έκταση του φαινοµένου διαφέρει µεταξύ δασικών τύπων και επηρεάζεται από την ένταση της φωτιάς, τα χαρακτηριστικά των καφτρών, τις επικρατούσες καιρικές συνθήκες και την τοπογραφία.

Η αντιµετώπιση του φαινοµένου είναι ιδιαίτερα δύσκολη και κάτω από ακραίες συνθήκες ουσιαστικά αδύνατη. Προσπάθειες για αντιµετώπιση µιας τέτοιας πυρκαγιάς πρέπει να βασίζονται σε καλά σχεδιασµένη έµµεση προσβολή µε σωστή αξιοποίηση µέσων όπως οι επινώτιοι πυροσβεστήρες, τα επιβραδυντικά υγρά µακράς διάρκειας και τα εναέρια µέσα σε ρόλο επιφυλακής και άµεσης επέµβασης στις νεοδηµιουργούµενες εστίες.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Από τους τρεις βασικούς µηχανισµούς µετάδοσης της θερµότητας, επαγωγή θερµών αερίων, ακτινοβολία και επαφή, µόνο οι δύο πρώτοι παίζουν σηµαντικό ρόλο στη µετάδοση των δασικών πυρκαγιών. Ο τρίτος δεν αποτελεί σηµαντικό παράγοντα εξαιτίας της χαµηλής θερµοαγωγιµότητας των δασικών καυσίµων. Ένας τέταρτος όµως µηχανισµός, η µετάδοση µε µικρά φλεγόµενα κοµµάτια καύσιµης ύλης, τις λεγόµενες “κάφτρες”, αποτελεί ένα σηµαντικό τρόπο µετάδοσης των πυρκαγιών που κάτω από συγκεκριµένες συνθήκες µπορεί να αποκτήσει κυρίαρχο ρόλο στην εξέλιξή τους.

Μία νέα φωτιά που ανάβει από κάφτρα, µεταφραζόµενη από τον Αγγλικό όρο “spot fire“ σαν “σηµειακή φωτιά”, ορίζεται σαν µία “φωτιά που ανάβει έξω από την περίµετρο της κύριας πυρκαγιάς από σπινθήρες ή αναµµένα τεµάχια καύσιµης ύλης που µεταφέρονται από τον αέρα ή που κατρακυλούν”. Οι σηµειακές φωτιές είναι ένας από τους σηµαντικότερους κινδύνους που έχουν να αντιµετωπίσουν οι δασοπυροσβέστες. Κάτω από συνθήκες που ευνοούν τον τρόπο αυτό µετάδοσης ακόµη και σχετικά αργά κινούµενες πυρκαγιές είναι δυνατό να γίνουν επικίνδυνες και µάλιστα χωρίς προειδοποίηση καθώς µπορούν να υπερπηδήσουν και τις πλατύτερες αντιπυρικές ζώνες και να εγκλωβίσουν απλούς πολίτες και
δασοπυροσβέστες.

Η κατανόηση της λειτουργίας του µηχανισµού αυτού µετάδοσης της πυρκαγιάς µπορεί να βοηθήσει στην πρόβλεψη της πιθανότητας για εµφάνιση του φαινοµένου και των διαστάσεών του, συµβάλλοντας έτσι στο να γίνει η δασοπυρόσβεση αποτελεσµατικότερη και ασφαλέστερη.

2. Ανάλυση του μηχανισµού μετάδοσης πυρκαγιάς με κάφτρες

Η µετάδοση πυρκαγιάς µε κάφτρες είναι ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο φαινόµενο που η εµφάνιση και η έκτασή του εξαρτάται από την ύπαρξη τριών παραγόντων (Rothermel 1983):

α. Την ύπαρξη κατάλληλων φλεγόµενων τεµαχιδίων καύσιµης ύλης (καφτρών),
β. Την ύπαρξη δυνάµεων για τη µεταφορά τους και
γ. Την πιθανότητα να δηµιουργηθούν νέες εστίες εκεί όπου εναποτίθενται οι κάφτρες.

2.1. Ύπαρξη κατάλληλων καφτρών

Σε κάθε δασική πυρκαγιά υπάρχουν χιλιάδες µικρά τεµαχίδια καύσιµης ύλης που µπορούν σε κάποιο βαθµό να λειτουργήσουν σαν κάφτρες. Αρχικά, οι σπίθες µπορούν να παίξουν αυτό τον ρόλο αλλά προφανώς µόνο για µικρές αποστάσεις καθώς έχουν µικρή “διάρκεια ζωής”. Για µετάδοση πυρκαγιάς σε µεγάλες αποστάσεις οι κάφτρες πρέπει να έχουν κατάλληλα
χαρακτηριστικά.

Για να είναι ένα τεµαχίδιο καύσιµης ύλης κατάλληλο για να λειτουργήσει σαν κάφτρα πρέπει να είναι εύκολο να αποκολληθεί από την υπόλοιπη καύσιµη ύλη και να ανυψωθεί µε τη δύναµη της επαγωγικής στήλης που δηµιουργεί η πυρκαγιά. Αυτό εξαρτάται από τη θέση του στο χώρο (απόσταση από το έδαφος, ύπαρξη καιγόµενης ύλης κάτω από αυτό), τον τρόπο προσκόλλησής του στην υπόλοιπη δασική ύλη µεγάλων διαστάσεων (όσο ευκολότερη η αποκόλληση τόσο µεγαλύτερος ο αριθµός από κάφτρες), αλλά και τα αεροδυναµικά του χαρακτηριστικά (υψηλός αεροδυναµικός συντελεστής). Ακόµη, το τεµαχίδιο πρέπει να είναι εύφλεκτο και αρκετά µεγάλο για να καίει για αρκετή ώρα ώστε να φθάσει αναµµένο στο έδαφος, ενώ παράλληλα πρέπει να είναι ελαφρύ (χαµηλό ειδικό βάρος) για να µεταφερθεί µακριά από τον άνεµο µόλις βγει από την άµεση άνωση της επαγωγικής στήλης της πυρκαγιάς.

Από τα παραπάνω είναι εµφανές ότι η πιθανότητα µετάδοσης µε κάφτρες σε µεγάλες αποστάσεις διαφέρει ανάλογα µε το δασικό τύπο εξαρτώµενη από την ευκολία δηµιουργίας καφτρών και τα χαρακτηριστικά αυτών. Παραδείγµατος χάρη, ο φλοιός ορισµένων ειδών ευκαλύπτου (Eucalyptus sp.) δηµιουργεί ιδανικές κάφτρες: ευρίσκεται υψηλότερα από την παρεδάφια βλάστηση και νεκρή καύσιµη ύλη, ανάβει µε ετοιµότητα, αποκολλάται εύκολα σε µεγάλα τµήµατα που καίνε για πολλή ώρα, έχει χαµηλό ειδικό βάρος και παρουσιάζει αρκετά µεγάλη αντίσταση στον άνεµο (έχει υψηλό αεροδυναµικό συντελεστή). Στις περίφηµες µεγάλες πυρκαγιές της 16ης Φεβρουαρίου του 1983 στην Αυστραλία (Ash Wednesday fires) στις οποίες χάθηκαν εβδοµήντα πέντε άτοµα, εκατοντάδες χιλιάδες ζώα και καταστράφηκαν 2.539 κατοικίες, παρατηρήθηκε µετάδοση µε κάφτρες σε αποστάσεις µέχρι 10 χλµ. κάνοντας ουσιαστικά αδύνατη τη δασοπυρόσβεση όσο επικρατούσαν οι ακραίες καιρικές συνθήκες που προκάλεσαν τη θεοµηνία (Dorgelo 1984).

Άλλη σηµαντική πηγή καφτρών είναι τα νεκρά ιστάµενα δέντρα. Ο φλοιός αυτών των δένδρων είναι ξερός και αποκολλάται εύκολα. Επίσης τµήµατα του κορµού (κορυφή, κλαδιά) σε προχωρηµένη σήψη είναι ιδιαίτερα εύφλεκτα και έχουν χαµηλό ειδικό βάρος. Όλα αυτά γίνονται ιδανικές κάφτρες που µπορούν να µεταδώσουν την πυρκαγιά σε µεγάλες αποστάσεις ενώ παράλληλα όταν το ιστάµενο δένδρο ανάψει παράγει µεγάλο αριθµό από σπίθες που εύκολα δηµιουργούν νέες εστίες σε µικρή απόσταση (Brown and Davis 1973).

Αξίζει να σηµειωθεί ότι οι πυρκαγιές που καίνε στον υπόροφο σπάνια προκαλούν µετάδοση µε κάφτρες σε σηµαντική απόσταση. Ο ανώροφος αποτελεί εµπόδιο που σταµατάει τις κάφτρες αλλά και δυσκολεύει τη δηµιουργία ισχυρής επαγωγικής στήλης (Andrews and Chase 1989)

2.2. Απόσταση µεταφοράς καφτρών

Η µετάδοση της πυρκαγιάς µε κάφτρες γίνεται σε απόσταση από το µέτωπο που ποικίλλει από µερικά µέτρα µέχρι αρκετά χιλιόµετρα και περιγράφεται αντίστοιχα σαν µετάδοση µικρής (µερικές δεκάδες µέτρα) ή µεγάλης (εκατοντάδες ή και χιλιάδες µέτρα) εµβέλειας. Η πιο σηµαντική διαφορά µεταξύ τους, εκτός από την ίδια την απόσταση µετάδοσης, είναι το εάν οι κάφτρες σηκώνονται υψηλά από την επαγωγική στήλη και µεταφέρονται σε σηµεία πέρα από εκεί όπου θα βρίσκεται το µέτωπο της κυρίως πυρκαγιάς σε µερικά λεπτά. Η µετάδοση µικρής εµβέλειας γενικά δηµιουργεί πολύ λιγότερα προβλήµατα από ότι η µετάδοση σε µεγάλη απόσταση.

Η τροχιά που ακολουθεί µία κάφτρα και κατά συνέπεια η τελική απόσταση µετάδοσης εξαρτάται από πολλούς αλληλοεπηρεαζόµενους παράγοντες σηµαντικότεροι των οποίων είναι:

α. Η ένταση της φλόγας του µετώπου (kW/m). Όσο µεγαλύτερη αυτή τόσο µεγαλύτερο το αρχικό ύψος στο οποίο µπορούν να µεταφερθούν οι κάφτρες. Για το δασοπυροσβέστη το µέσο µήκος συνεχούς φλόγας αποτελεί την καλύτερη ένδειξη αυτής της έντασης.
β. Η ένταση, η φορά και τα χαρακτηριστικά του πεδίου του ανέµου. Όσο ισχυρότερος ο άνεµος τόσο µεγαλύτερη η απόσταση µεταφοράς για το ίδιο αρχικό ύψος.
γ. Τα χαρακτηριστικά της κάφτρας (αεροδυναµικός συντελεστής, µέγεθος, βάρος). Ο συνδυασµός τους επηρεάζει τόσο το µέγιστο αρχικό ύψος όσο και το ρυθµό πτώσης καθώς µεταφέρεται από τον άνεµο.
δ. Το ανάγλυφο. Ανάλογα µε το πόσο απότοµο είναι και σε συνάρτηση µε τη θέση στην πλαγιά από όπου προέρχεται η κάφτρα (βάση πλαγιάς, µέση, κορυφή), επηρεάζει σηµαντικά την τελική τροχιά της.

2.3. Η πιθανότητα δηµιουργίας νέων εστιών

Για να δηµιουργηθεί µια νέα εστία στο σηµείο όπου προσγειώνεται µία κάφτρα απαιτείται προφανώς να υπάρχει εκεί συνεχής νεκρή εύφλεκτη καύσιµη ύλη λεπτών διαστάσεων (ξερά χόρτα, βελόνες). Η αποτελεσµατική όµως µεταφορά θερµότητας δεν είναι πάντα εξασφαλισµένη καθώς αυτό εξαρτάται από τον τρόπο και το ακριβές σηµείο στο οποίο εναποτίθεται η κάφτρα. Η πιθανότητα Π(Ε) έναρξης καινούριας εστίας στο σηµείο αυτό κυµαίνεται πάρα πολύ εξαρτώµενη από τους εξής παράγοντες:

α. Τα χαρακτηριστικά της κάφτρας ως πηγής θερµότητας. Εδώ περιλαµβάνεται το µέγεθος της κάφτρας, από το οποίο εξαρτάται η διάρκεια καύσης αλλά και η ένταση της εκλυόµενης θερµότητας. Ο άνεµος µπορεί να βοηθήσει στην αύξηση της έκλυσης θερµότητας όπως συµβαίνει στην περίπτωση των αναµµένων τσιγάρων.
β. Την ευκολία έναυσης της καύσιµης ύλης. Η ζωντανή καύσιµη ύλη αλλά και η νεκρή καύσιµη ύλη µεγάλων διαστάσεων κατά κανόνα αναφλέγονται πολύ δύσκολα. Εξαίρεση αποτελούν οι νεκροί κατακείµενοι κορµοί που είναι σε κατάσταση προχωρηµένης σήψης. Για τη νεκρή λεπτή καύσιµη ύλη (< style="font-weight: bold;">3. Μετάδοση µε κάφτρες στις δασικές πυρκαγιές στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα η µετάδοση µεγάλης εµβέλειας είναι συνηθισµένο φαινόµενο στις πυρκαγιές δασών χαλεπίου πεύκης (Pinus halepensis) ιδιαίτερα όταν υπάρχει πυκνός υπόροφος αειφύλλων πλατυφύλλων που η ανάφλεξή του προκαλεί ανάφλεξη και της κόµης των πεύκων ενώ παράλληλα δίνει την ενέργεια για τη δηµιουργία ισχυρής επαγωγικής στήλης. Οι πιο συνηθισµένες κάφτρες είναι οι λεπτές άκρες των κλαδιών (2-3 mm) µε τις βελόνες τους, φύλλα θάµνων και ιδιαίτερα αναρριχώµενων φυτών όπως ο αρκουδόβατος (Smilax aspera) και τµήµατα από τους κώνους των πεύκων (κουκουνάρες).

Εδώ πρέπει να σηµειωθεί ότι η επικρατούσα σε ορισµένους αντίληψη ότι οι κώνοι εκρήγνυνται και εκτοξεύονται σε απόσταση εκατοντάδων µέτρων δεν δικαιολογείται από τη γνώση των φυσικών δυνάµεων που ενεργούν αλλά και από παρατηρήσεις στην πράξη (Καϊλίδης 1990). Οι κλειστοί κώνοι πράγµατι ανοίγουν µε τη θερµότητα της πυρκαγιάς απελευθερώνοντας τους σπόρους τους. Φλεγόµενα τµήµατά τους ή και ολόκληροι κώνοι είναι δυνατό να αρπαχθούν από την επαγωγική στήλη χάρη στον υψηλό τους αεροδυναµικό συντελεστή και να γίνουν αποτελεσµατικές κάφτρες µεταφέροντας την πυρκαγιά µερικές εκατοντάδες µέτρα. Ιδιαίτερα προβλήµατα δηµιουργεί η απόσπαση των κώνων από τα κλαδιά και η κύλισή τους µε τη βαρύτητα προς τα κατάντη της πλαγιάς, όταν υπάρχει µεγάλη κλίση. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα το άναµµα νέας φωτιάς χαµηλά στο βάθος της χαράδρας η οποία µε τη βοήθεια της κλίσης αρχίζει καινούρια εξάπλωση προς τα επάνω δηµιουργώντας κίνδυνο για τους δασοπυροσβέστες.

Εκτός από τους κώνους, κατακείµενοι κορµοί και κλαδιά µπορούν επίσης να κυλήσουν δηµιουργώντας αντίστοιχα προβλήµατα.

Μικρότερα είναι κατά κανόνα τα προβλήµατα δηµιουργίας νέων εστιών σε µεγάλη απόσταση σε πυρκαγιές αειφύλλων πλατυφύλλων χωρίς ανώροφο τόσο από µεταφορά καφτρών µε τον άνεµο όσο και από κύλιση φλεγοµένων τεµαχιδίων προς τα κατάντη.

4. Πρόβλεψη της µέγιστης απόστασης δηµιουργίας νέων εστιών από κάφτρες

Η πρόβλεψη της µέγιστης απόστασης στην οποία είναι δυνατό να δηµιουργηθούν νέες εστίες από κάφτρες µπορεί να βοηθήσει σηµαντικά στο σχεδιασµό αντιµετώπισης µεγάλων πυρκαγιών και τη µείωση των κινδύνων για τους δασοπυροσβέστες. Επίσης, η γνώση αυτή µπορεί να βοηθήσει στην εκτίµηση για την πιθανή προέλευση µιας δεύτερης πυρκαγιάς (εµπρησµός ή μετάδοση µε κάφτρα).

Η πρόβλεψη του βεληνεκούς που µπορούν να έχουν οι κάφτρες είναι οπωσδήποτε περίπλοκη. Τα υπάρχοντα µοντέλα για το σκοπό αυτό είναι λίγα, περίπλοκα και ατελή και τα δεδοµένα που απαιτούνται είναι αρκετά. Το πιο ολοκληρωµένο βοήθηµα που υπάρχει για το σκοπό αυτό είναι το σύστηµα πρόβλεψης συµπεριφοράς των δασικών πυρκαγιών BEHAVE της Δασικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ και συγκεκριµένα το υποσύστηµά του BURN-Part 2 (Andrews and Chase 1989). Στο υποσύστηµα αυτό περιλαµβάνεται ένα πολύπλοκο µοντέλο υπολογισµού της δυνατής απόστασης µετάδοσης πυρκαγιάς µε κάφτρες που προέρχονται από µεµονωµένα δέντρα (Albini 1979), καιγόµενους σωρούς δασικής καύσιµης ύλης (Albini 1981) αλλά και πυρκαγιές επιφανείας που οδηγούνται από τον άνεµο (Albini 1983). Στην εργασία του Albini έγιναν αρκετές απλοποιήσεις από τους Chase (1984) και Morris (1987) για την αποτελεσµατική ενσωµάτωση του µοντέλου στο BEHAVE.
[....]

Ο Καϊλίδης (1990) δείχνει σε φωτογραφίες φύλλα Smilax aspera που µεταφέρθηκαν µε µικρή ταχύτητα ανέµου σε απόσταση µέχρι 2 χλµ. και κλαδάκια διαµέτρου 2-3 mm που έφθασαν µέχρι 1 χλµ από το µέτωπο στη µεγάλη πυρκαγιά της Κασσάνδρας του Ιουλίου 1981.

Συχνά η απόσταση µετάδοσης στην Ελλάδα φθάνει τα 500-900 m (κλαδάκια διαµέτρου 2-4 mm, άνεµος 6 µπωφόρ), µε περισσότερο συνηθισµένη την περίπτωση µετάδοσης στα 100-200 m (Καϊλίδης 1990).

5. Αντιµετώπιση των πυρκαγιών όταν υπάρχει µετάδοση µε κάφτρες

Η µετάδοση µε κάφτρες αποτελεί ένα από τα σηµαντικότερα προβλήµατα και κινδύνους που
αντιµετωπίζουν οι δυνάµεις δασοπυρόσβεσης. Σε περίπτωση µεγάλης πυρκαγιάς υψηλής έντασης συνοδευόµενης από µαζική µετάδοση µε κάφτρες σε µεγάλες αποστάσεις [ } 500-800 m] η αντιµετώπιση είναι ουσιαστικά αδύνατη (Brown and Davis 1973) όταν υπάρχει συνέχεια καύσιµης ύλης. Η τοποθέτηση δασοπυροσβεστικών δυνάµεων µπροστά από το κινούµενο µέτωπο είναι ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη και κατά κανόνα αναποτελεσµατική. Ο εγκλωβισµός τους είναι πολύ πιθανός και γι’ αυτό πρέπει να επιχειρείται µόνο όταν υπάρχει ανάγκη προστασίας κάποιων ευαίσθητων εγκαταστάσεων και µε την προϋπόθεση ύπαρξης αποψιλωµένων ζωνών ασφαλείας και διεξόδων διαφυγής.

Οι δυνάµεις της δασικής και της πυροσβεστικής υπηρεσίας που λανθασµένα τοποθετούνται πάνω σε δρόµους µπροστά από το µέτωπο, συνήθως αναγκάζονται να τραπούν σε φυγή όταν πλησιάσουν οι φλόγες γιατί δέχονται καπνό, θερµά αέρια και ένταση ακτινοβολίας πέρα από τα ανεκτά όρια ενώ παράλληλα διαπιστώνουν ότι η πυρκαγιά έχει µεταδοθεί πίσω τους.

Σε τέτοιες περιπτώσεις η σωστή αντιµετώπιση είναι η προσπάθεια κατάσβεσης των πλευρών και των νώτων της πυρκαγιάς ώστε να µειωθεί η καιγόµενη έκταση και να αποφευχθεί η µετατροπή τους σε νέα µέτωπα σε περίπτωση αλλαγής της κατεύθυνσης του ανέµου.

Παράλληλα, σε αναµονή βελτίωσης των συνθηκών (καιρικών, καύσιµης ύλης, τοπογραφίας), πρέπει να γίνεται προσπάθεια καλού σχεδιασµού για την αντιµετώπιση της πυρκαγιάς µε επαρκείς δυνάµεις από πλεονεκτική θέση. Ταυτόχρονα, πρέπει να γίνεται έγκαιρα προσπάθεια αποµάκρυνσης των πολιτών γιατί µη γνωρίζοντας τον κίνδυνο µπορούν εύκολα να βρεθούν εγκλωβισµένοι από τις φλόγες.

Τα παραπάνω συνήθως συµβαίνουν υπό ακραίες συνθήκες (ταχύτητα ανέµου >50 χλµ/ώρα για τη µεταφορά σε µεγάλες αποστάσεις, υγρασία λεπτής νεκρής καύσιµης ύλης <6-7%). style="font-weight: bold;">6. Συµπεράσµατα

Από τα παραπάνω είναι εµφανές ότι η µετάδοση πυρκαγιών µε κάφτρες αποτελεί ένα από τα µεγαλύτερα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι δυνάµεις δασοπυρόσβεσης. Η επιπόλαιη αντιµετώπιση µιας τέτοιας πυρκαγιάς µπορεί στην καλύτερη περίπτωση να οδηγήσει στη σπατάλη προσπαθειών του προσωπικού και στη χειρότερη να θέσει ζωές και οχήµατα σε κίνδυνο εγκλωβισµού από τις φλόγες. Απαιτείται καλός σχεδιασµός που να αναγνωρίζει τα όρια του εφικτού αλλά και τις υπάρχουσες ευκαιρίες και οπωσδήποτε καλός συντονισµός µε σωστή αξιοποίηση δυνάµεων για να εξασφαλίσει τον έλεγχο της πυρκαγιάς στον συντοµότερο δυνατό χρόνο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Albini, F. A. (1979). Spot fire distance from burning trees - a predictive model. USDA For. Serv. Gen. Tech. Rep. INT-56. 73 p.
Albini, F. A. (1981). Spot fire distance from isolated sources - extensions of a predictive model. USDA For. Serv. Res. Note INT-309. 9 p.
Albini, F. A. (1983). Potential spotting distance from wind-driven surface fires. USDA For. Serv. Res. Paper INT-309. 27 p.
Anderson, H. E. 1969. Heat transfer and fire spread. USDA For. Serv. Res. Pap. INT-69. 20 p.
Andrews, P. L. and Chase, C. H. (1989). BEHAVE: Fire behavior prediction and fuel modeling system - BURN subsystem, part 2. USDA For. Serv. Gen. Tech. Rep. INT-260. 93 p.
Blackmarr, W. H. 1972. Moisture content influences ignitability of slash pine litter. Res. Note SE-173. 7 p.
Brown, J. K. 1970. Ratios of surface area to volume for common fine fuels. For. Sci. 16 (1): 101-105.
Brown, A. A., and K. P. Davis. 1973. Forest fire: control and use. 2nd edition. McGraw-Hill Inc., New York. 686 p.
Chase, C. H. (1984). Spotting distance from wind-driven surface fires - extensions of equations for pocket calculators. USDA For. Serv. Res. Note INT-346. 21 p.
Dorgelo, T. H. 1984. The Ash Wednesday fires of 1983 in South Eastern Αustralia. pp. 38-52. In proceedings of the 2nd International Scientific-Technical Symposium on "Progress in Fighting Fires and Catastrophes from the Air", March 1984, Bremen, Germany. Deutscher Gemeindeverlag - Verlag W. Kohlhammer. 268 p.
Καϊλίδης, Δ. 1990. Δασικές πυρκαγιές. Εκδόσεις Γιαχούδη-Γιαπούλη, Θεσσαλονίκη. 510 σελ.
Morris, G. A. (1987). A simple method for computing spotting distance from wind-driven surface fires. USDA For. Serv. Res. Note INT-374. 6 p.
Rothermel, R. C. (1983). How to predict the spread rate and intensity of forest and range fires. USDA For. Serv. Gen. Tech. Rep. INT-143. 161 p.

Η Πεντέλη που ήδη έχουμε χάσει

Την παραμονή της Παναγίας (14/08/2007) πήγαμε στο τελευταίο χωριό της Πεντέλης, την Σταμάτα, που διατηρεί κάποια κομμάτια από το ωραίο παρελθόν του βουνού Αποφασίσαμε να πάμε, κάνοντας έναν μεγάλο κύκλο στην πολύπαθη βορειοανατολική Αττική πριν καταλήξουμε στην Σταμάτα για την περιφορά της εικόνας της Παναγίας από το ναό του χωριού που γιόρταζε και, φυσικά, για το αυθεντικό κοκορέτσι που συνεχίζουν να κάνουν οι παλιές ταβέρνες της Σταμάτας. Στο αυτοκίνητο έχω πάντοτε (από επαγγελματική συνήθεια) μία μίνι ψηφιακή κάμερα και σταμάτησα σε δύο σημεία της Πεντέλης για μερικές φωτογραφίες, έτσι για να υπάρχουν. Στην φωτογραφία πάνω φαίνονται οι ανατολικονότιες καμένες πλαγιές της Πεντέλης, στην συνέχεια το σκανδαλώδες Ντράφι με τις αυθαίρετες βίλες και στο βάθος τα Μεσόγεια με τον Υμηττό και την Μερέντα στα πλάγια.

Αυτή είναι μια πιο κοντινή εικόνα των καμένων ανατολικονότιων υπωρειών της Πεντέλης με το Ντράφι να ακολουθεί. Το Ντράφι είχε κοπεί σε οικόπεδα και πουληθεί ενόσω ο λόφος ήταν δάσος. Οι φωτιές απλώς έδειξαν τα αυθαίρετα και τις βίλες. Οι καμένες πλαγιές της Πεντέλης, όπως φαίνεται στην φωτογραφία, έχουν αρχίσει να ξαναπρασινίζουν με φυσική αλλά και τεχνητή αναδάσωση. Τι να το κάνουμε όμως... Το καταπληκτικό δάσος της Πεντέλης έχει χαθεί οριστικά και αν ξαναγίνει θα το χαρεί η τρίτη γενιά από μας.

Μπροστά φαίνονται τα πεύκα από την φυσική αναγέννηση του δάσους. Πιο κάτω η βλάστηση έχει ενισχυθεί με τεχνητή αναδάσωση που την πλήρωσαν όλοι οι Έλληνες φορολογούμενοι με πολλά εκατομμύρια. Στην φωτογραφία υπάρχει όμως μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Είναι οι πυλώνες και τα σύρματα της ΔΕΗ που περνάνε από τις πλαγιές. Περισσότερα στην επόμενη φωτογραφία...

Σ' αυτή την μεγέθυνση τμήματος της προηγούμενης φωτογραφίας φαίνονται καθαρά οι πυλώνες και οι γραμμές της ΔΕΗ που περνάνε μέσα από το αναγεννώμενο δάσος, όπως περνούσαν και από το παλιό ώριμο πευκοδάσος πριν καεί. Πολλές από τις εκρήξεις στην χθεσινή φωτιά της Πεντέλης οφείλονταν στις γραμμές της ΔΕΗ. Πότε, αλήθεια, η όποια κυβέρνηση θα αποδώσει στην (ακόμα) κρατική ΔΕΗ τις ευθύνες που της αναλογούν για τις φοβερές πυρκαγιές που προκαλεί στα δάση μας, όπως έγινε φέτος στην Πάρνηθα, τον Ελικώνα και τα Στύρα;

Φωτογραφία τμήματος της βόρειας Πεντέλης από τον Άγιο Πέτρο. Πριν τις πυρκαγιές υπήρχε ένα πολύ πυκνό πευκοδάσος. Σήμερα έχουν διασωθεί δυο συστάδες πεύκα στην ρεματιά και σε κάποιες πλαγιές έχουν βγει πευκάκια αλλά το τοπίο είναι γενικά διαβρωμένο από την βροχή και τον αέρα. Το τραύμα στο βουνό είναι πολύ μεγάλο. Κάποιος έχει περιφράξει μια μεγάλη έκταση (στο κέντρο της φωτογραφίας) με το απαραίτητο κτίσμα...

Αυτό είναι το φυσικό ανάγλυφο στην πίσω βόρεια πλευρά της Πεντέλης. Σε μερικές πλαγιές η φυσική αναγέννηση του πευκοδάσους είναι πολύ έντονη. Πολύ έντονη όμως είναι σε άλλα σημεία η διάβρωση. Όπως και να έχει όμως το πευκοδάσος της Πεντέλης για μας αποτελεί ανάμνηση.

Ας τελειώσουμε με μια πανοραμική φωτογραφία του νότιου Ευβοϊκού από την Πεντέλη, που δίνει και μια υποψία για τον απίστευτο βιασμό που έχει υποστεί από τις αυθαιρεσίες και τον τσαμπουκά των κάθε λογής Ελλνηναράδων η Αττική. Φυσικά με την συνεργασία των κρατικών υπηρεσιών και την συνενοχή πολιτικών και κυβερνήσεων. Σε πρώτο επίπεδο φαίνονται οι καμένες πλαγιές της Πεντέλης. Στην μέση διακρίνονται η παραλία του Σχοινιά, το σπάνιο δάσος με τις κουκουναριές (γεμάτο αυθαίρετα και σκουπίδια) και πιο πίσω οι βίλες του οικοδομικού συνεταιρισμού δικαστών και εισαγγελέων. Στο βάθος τα (ιδιωτικά) νησάκια Πεταλιοί και η Εύβοια.

Η χθεσινή φωτιά στην Πεντέλη ήταν μία χαριστική βολή. Η Πεντέλη έχει δολοφονηθεί πολλές φορές τα προηγούμενα χρόνια από τις πωλήσεις δασών που έκανε η Εκκλησία δια της Μονής Πεντέλης, από την παράνομη, καταχρηστική και πάντως αντισυνταγματική δράση των οικοδομικών συνεταιρισμών (ανάμεσά τους και των πολιτικών που έχτισαν την... Πολιτεία) και από τις πυρκαγιές.

Αν υπάρχει ένα μέρος στην Ελλάδα, στο οποίο η Τουρκοκρατία με τα φιρμάνια και τις σουλτανικές δωρεές (στην Εκκλησία) και με την αντιδημοκρατική, αντιλαϊκή και σκανδαλώδη δράση και ζωή των κοτσαμπάσηδων (φραγκάτοι, πλουτοκράτες, φοροφυγάδες, διακινητές μαύρου χρήματος, διεφθαρμένα στελέχη του κρατικού μηχανισμού) ζει και βασιλεύει, αυτό το μέρος είναι η Πεντέλη...

Οι «κλέφτες» του καλοκαιριού

Το καλοκαίρι και ειδικά τον Αύγουστο, η μεσογειακή φύση προσπαθεί να ανταπεξέλθει από το σοκ μιας μακράς ξηροθερμικής περιόδου. Ακόμα και τα αγκάθια, που είναι σκληρά φυτά με λίγες απαιτήσεις, έχουν ολοκληρώσει τον βλαστικό τους κύκλο και βρίσκονται στην τελική φάση για την παραγωγή απογόνων, δηλαδή των σπόρων τους. Για όσους αγαπούν την φύση κάθε κύκλο της έχει ενδιαφέρον και φυσικά ο αυγουστιάτικος που γεμίζει τον τόπο με... κλέφτες.

Οι "κλέφτες" είναι οι σπόροι των φυτών που ανήκουν στην οικογένεια των Σύνθετων (Compositae ή Asteracae). Οι σπόροι αυτοί διαθέτουν μια τριχοειδή κεφαλή, που τους δίνει την δυνατότητα να εκμεταλλεύονται τις ελαφρές ριπές του αέρα και να πετάνε σαν αλεξίπτωτα. Με τον τρόπο αυτό διασπείρονται σε μεγάλη έκταση, ενώ με τα τριχίδια της κεφαλής τους αγκιστρώνονται στα εδάφη που πέφτουν και περιμένουν τις πρώτες βροχές για να φυτρώσουν.

Παντού όπου υπάρχουν ελεύθεροι χώροι στην Αθήνα και το Λεκανοπέδιο κάνουν τις αυγουστιάτικες πτήσεις τους αυτή την εποχή οι "κλέφτες". Εμείς θα τους παρακολουθήσουμε φωτογραφικά στην Πάρνηθα στην περιοχή που δεν έχει καεί κι όπου δίπλα στα έλατα οι πρωταγωνιστές των ημερών είναι τα... γαϊδουράγκαθα (Onopordum tauricum).

Στο νεαρό ελατάκι (σε πρώτο πλάνο) παρέα κάνουν τα ξερά αλλά όχι νεκρά γαϊδουράγκαθα.

Τα ιώδη άνθη του γαϊδαουράγκαθου έχουν αλλάξει μορφή κι έχουν μετασχηματιστεί σε δέσμες από "κλέφτες".

Οι "κλέφτες" έχουν αρχίσει να γεμίζουν το έδαφος και να αγκιστρώνονται όπου βρουν.

Κεφαλές σε διάφορα στάδια μετασχηματισμού. Μερικές διατηρούν ακόμα τμήματα με το αρχικό ιώδες χρώμα τους.

Θυμηθείτε ότι και η αγκινάρα (που είναι λουλούδι) έχει μέσα το "χνούδι" με τους δικούς της "κλέφτες" και το οποίο το καθαρίζουμε.

Κάπως έτσι είναι και η αγκινάρα, όταν η κεφαλή της θα ωριμάσει και θ' ανοίξει. 'Αλλωστε, η άγριοαγκινάρα είναι ένα γνωστό είδος της οικογένειας των Συνθέτων.

Αυτοψία στα καμένα της Πάρνηθας

Το πεύκο αυτό δεν είναι καμένο. Έχει ξεραθεί από αρρώστια. Υπάρχουν πολλά τέτοια ξεραμένα πεύκα από τους πρόποδες της Πάρνηθας μέχρι ψηλά. Το πρόβλημα του βουνού αρχίζει από τις πλαγιές που δεν έχουν καεί.

Η αιτία για τα πολλά νεκρά πεύκα στην άκαφτη Πάρνηθα είναι η βαμβακίαση (φωτογραφία πάνω), η οποία οφείλεται στο έντομο Marcalina hellenica. Αν και το θέμα μας δεν είναι η βαμβακίαση, επισημαίνω το πρόβλημα που είναι ορατό από πολύ χαμηλά στην Πάρνηθα.

Αμέσως μετά την τελευταία στροφή στα ψηλά αυτή είναι η εικόνα που αντικρύζει όποιος ανέβει σήμερα στην Πάρνηθα.

Εκεί στα πρώτα μέτρα των καμένων, που είναι και η "μόστρα" της Πάρνηθας, έχουν αρχίσει τα αντιπλημμυρικά έργα. Καμένοι κορμοί ελάτων, πριονίδια από τις κοπές με αλυσσοπρίονα και κλαδοπλέγματα. Οι δασεργάτες εργάζονται εντατικά (φωτογραφία κάτω) και οι ήχοι από τα αλυσσοπρίονα αντηχούν στις πλαγιές και τις ρεματιές του καμένου βουνού.

Δίπλα στο παλιό "Ξενία" η κοπή δεν έχει ξεκινήσει. Αυτή την εικόνα παρουσιάζει ένα καμένο έλατο.

Καμένοι κώνοι έλατου. Δεξιά ο κώνος έχει σπάσει και μοιάζει σαν να χάνει αίμα...

Αυτή την εικόνα παρουσιάζει το κλαδί ενός καμένου έλατου...

Κάποτε ήταν η κορυφή ενός έλατου που είχε καρπίσει και θα έδινε σπόρους για νέα φυτά. Τώρα κορφή και κώνοι είναι καμένα κουφάρια...

Μετά την Αγία Τριάδα, στρίβοντας αριστερά στο περιφερειακό, συναντούμε τις πρώτες κινήσεις ζωής. Δύο ελαφίνες βόσκουν στο εκτροφείο του δασαρχείου με φόντο πίσω τα καμένα.

Μετά το εκτροφείο νέες ανάσες ζωής ξεπηδούν μέσα από τα καμένα. Τα πουρνάρια ανασταίνονται και πετάνε νέα κλωνάρια από τα ριζοβλαστώματά τους. Η φύση αντέχει, παρά το γεγονός ότι έχει να βρέξει δύο μήνες και οι πλαγιές κατακάηκαν.

Τα πάντα καμένα στην δυτική πλευρά του περιφερειακού...

Στην μέση του περιφερειακού στα βορεινά η εικόνα αλλάζει. Εδώ σταμάτησε η φωτιά. Το καμένο έλατο στέκει νεκρό με φόντο τα αδέρφια του που διασώθηκαν...

Βορειανατολικά και πλησιάζοντας στην Μόλα η εικόνα της Πάρνηθας είναι η γνωστή και αγαπημένη μας. Ένα έλατο σφύζει από ζωή, έχει καρπίσει και περιμένει τις κατάλληλες συνθήκες για να διασπείρει τους σπόρους του. Καλούς απογόνους, ω έλατο...

Μετά την Μόλα, στα ανατολικά και αμέσως μετά το Φλαμπούρι αντικρύζουμε και πάλι την μαυρίλα της καταστροφής και τα κλαδοπλέγματα που ελπίζουμε να συγκρατήσουν από τις βροχές το λίγο χώμα των κορφών...

Η μαυρίλα συνεχίζεται με φόντο το Μον Παρνές...

Λίγο πριν την ολοκλήρωση της πορείας μας στον περιφερειακό, το καμένο δάσος αντικρύζει την Αθήνα στο βάθος. Η Πάρνηθα που ξέραμε χάθηκε για μας οριστικά...

Τα μπουρίνια, οι πλημμύρες και το ρέμα της Γκούρας στην Πάρνηθα

Το ρέμα της Γκούρας - Γιαννούλας στην περιοχή της Χασιάς (Φυλής)

Με βάση την πείρα από τις παρατηρήσεις και τα στοιχεία των προηγούμενων ετών, τα μετεωρολογικά δεδομένα του άνομβρου περασμένου χειμώνα, τα κλιματολογικά δεδομένα του ελληνικού καλοκαιριού και τις μετεωρολογικές προβλέψεις - εκτιμήσεις για ένα καυτό φετινό καλοκαίρι, ήταν πολύ λογικό να προβλέψει κάποιος ότι οι πυρκαγιές δεν θα σταματούσαν με την Πάρνηθα αλλά θα είχαν συνέχεια σ' όλη την Ελλάδα. Η εκτίμηση αυτή έγινε απ' αυτό το μπλοκ σε ανύποπτο χρόνο, αν και δεν αποτελούσε ιδιαίτερη σοφία.

Ούτε ιδιαίτερη σοφία αποτελεί η πρόβλεψη ότι, μετά τις πυρκαγιές, θα ακολουθήσει ένας δεύτερος κύκλος καταστροφών με πλημμύρες. Το ερώτημα είναι (και είναι δραματικό) πότε θα αρχίσουν οι φθινοπωρινές μπόρες που χαρακτηρίζονται συνήθως από ισχυρή ραγδαιότητα. Η κατάσταση μπορεί να γίνει ιδιαίτερα κρίσιμη αν έχουμε μπουρίνια, ένα φαινόμενο συνηθισμένο Αύγουστο και Σεπτέμβριο, ιδιαίτερα στην βόρεια Ελλάδα, όπου είχαμε εκτεταμένες πυρκαγιές σε Ήπειρο, Γράμμο, Πρέσπες, Πιέρια κλπ.

Τα μπουρίνια είναι άγριες καλοκαιρινές καταιγίδες, οι οποίες συνήθως συνοδεύονται από έντονη ηλεκτρική δραστηριότητα και εκδηλώνονται μετά το μεσημέρι. Πρόκειται για τοπικά φαινόμενα, που δημιουργούνται από την μεγάλη διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στις ψυχρές αέριες μάζες στην ανώτερη ατμόσφαιρα και την θάλασσα που αυτή την εποχή είναι πολύ ζεστή. Οι θερμοί υδρατμοί από την θάλασσα ψύχονται στην ανώτερη ατμόσφαιρα, υγροποιούνται και μετά το μεσημέρι μετατρέπονται σε θερμικές καταιγίδες, οι οποίες ξεσπάνε κυρίως στην βόρεια χώρα χωρίς να αποκλείονται και άλλες περιοχές, ανάλογα με τα καιρικά συστήματα που επικρατούν. Για παράδειγμα πέρυσι είχαμε ένα πολύ δυνατό μπουρίνι στις 5 Αυγούστου που ξέσπασε τοπικά στις Κυκλάδες, χωρίς να φτάσει βορειότερα στην Αθήνα. Αντίθετα ένα μπουρίνι με πολλούς κεραυνούς είχε χτυπήσει την Αθήνα στις 5 Αυγούστου 2005 (φωτογραφία κάτω).

Η θάλασσα παραμένει πολύ ζεστή μέχρι και τον Οκτώβριο, γι' αυτό και τα πρωτοβρόχια έχουν συνήθως την μορφή της ραγδαίας καταιγίδας καί όχι της ποτιστικής βροχής. Αν η υψηλή θερμοκρασία της θάλασσας συνδυαστεί στο επόμενο διάστημα με συστήματα που θα μας έρθουν από τα δυτικά, τότε είναι βέβαιο ότι δεν θα έχουμε τοπικά μπουρίνια αλλά έντονες καταιγίδες σε μεγάλες περιοχές, με την συνοδεία κεραυνών και σπάνιων φαινομένων όπως είναι οι θαλάσσιοι νεροστρόβιλοι-υδροσίφωνες, που οι ναυτικοί μας ονομάζουν «τρόμπες». Το καλοκαίρι του 2002 είχαμε μια τέτοια κατάσταση με συνεχείς έντονες καταιγίδες, οι οποίες προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές στα αμπέλια και τον τρύγο. Από το 2002 είναι και ο νεροστρόβιλος που φαίνεται στην φωτογραφία (δεξιά) από την θαλάσσια περιοχή των Μικρών Κυκλάδων και φωτογραφήθηκε από την Αμοργό.

Μετά τις φετινές καταστρεπτικές πυρκαγιές, αυτό που πρέπει να ευχόμαστε είναι να μην έχουμε μπουρίνια Αύγουστο-Σεπτέμβριο και τα πρωτοβρόχια να έρθουν μετά την ολοκλήρωση των αντιπλημμυρικών έργων στην Πάρνηθα. Κι αυτό γιατί η Πάρνηθα έχει 4 μεγάλα ρέματα και σε πολλά σημεία είναι ήδη διαβρωμένη. Από τα ρέματα αυτά το πιο επικίνδυνο είναι το ρέμα της Γκούρας ή της Γιαννούλας. Το ρέμα αυτό προκαλεί έτσι κι αλλιώς πλημμύρες στο Θριάσιο Πεδίο της Ελευσίνας, αλλά με ραγδαίες βροχές μετατρέπεται σε καταστροφικό, όπως έγινε το καλοκαίρι-φθινόπωρο του 2002 τότε που πλημμύριζε συχνά και ο Κηφισσός λόγω έργων.

Το ρέμα της Γιαννούλας έχει μήκος 10 χιλιόμετρα. Ξεκινάει από τις κορφές της Πάρνηθας και καταλήγει στο Θριάσιο Πεδίο. Ένα κομμάτι του, μήκους 3 χιλιομέτρων, από την τοποθεσία Μεσονύχτι μέχρι την Μονή Κλειστών της Φυλής είναι ένα ιδιαίτερα δύσβατο φαράγγι (φωτογραφία δεξιά) και σε ορισμένα σημεία οι κάθετες πλευρές του υψώνονται μέχρι 500 μέτρα. Χειμώνα και άνοιξη έχει πολλούς μικρούς και μεγάλους καταρράκτες. Το καλοκαίρι ξεραίνεται. Οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται εδώ είναι φθινοπωρινές και τις έχω βγάλει πριν αρχίσουν οι βροχές, κάτω από την Μονή Κλειστών.

Το ρέμα της Γκούρας - Γιαννούλας στην αρχαιότητα ονομαζόταν φαράγγι του Κελαδώνα. Μετά την περιοχή της Φυλής, υπάρχουν κατά την ροή του καταβόθρες κι αυτός είναι ο λόγος που δεν προκαλεί κάθε χρόνο πλημμύρες στο Θριάσιο, όπου συνεχίζεται ως Σαρανταπόταμος. Όταν κατεβάζει όμως πολύ νερό, λόγω καταιγίδων, οι καταβόθρες δεν αρκούν για να περιορίσουν την ροή κι έτσι προκαλεί μεγάλες πλημμύρες στην περιοχές του Ασπρόπυργου, όπως έγινε το 2002.

Λόγω της έντονης κλίσης και της ισχυρής ροής του, το ρέμα της Γκούρας - Γιαννούλας κατεβάζει και κομμάτια κορμών από δέντρα που ξεράθηκαν στις κορφές. Έναν τέτοιο κορμό, και όχι τα μάτια κάποιου ερπετού ή πουλιού, δείχνει και η φωτογραφία που ακολουθεί από το φαράγγι της Γκούρας...

Συμπλήρωμα 01/08/2007

Πριν αλέκτωρ λαλήσει τρις, «έσκασε» το πρώτο μπουρίνι σήμερα στην Ξάνθη, με κεραυνούς, δυνατό άνεμο, χαλάζι και μπόρες. Την Κυριακή προβλέπονται βροχές σ΄όλη την ηπειρωτική χώρα...

Συπλήρωμα 03/08/2007

Η ΕΜΥ έβγαλε έκτακτο δελτίο για καταιγίδες και μπουρίνια από Θεσσαλία και πάνω.

Η πραγματική εικόνα για τις πυρκαγιές σε Ελλάδα και Ευρώπη

Δημοσιεύω μερικούς χάρτες με τις πυρκαγιές στην Ευρώπη, που προέρχονται από το πρόγραμμα MODIS της NASA και του πανεπιστημίου του Μέριλαντ (ΗΠΑ), για να έχουμε μια πλήρη εικόνα για το τι πραγματικά συμβαίνει με τις δασικές πυρκαγιές. Με κλικ πάνω στους χάρτες μπορείτε να τους δείτε σε μεγαλύτερες διαστάσεις.

Ο χάρτης πάνω αριστερά δείχνει τις δασικές πυρκαγιές στην Ευρώπη το 2006. Πέρυσι ο καύσωνας (39C στην Βρετανία) και η ξηρασία είχαν πλήξει την δυτική Ευρώπη. Αποτέλεσμα: τεράστιες πυρκαγιές στα δάση Πορτογαλίας και Ισπανίας. Ζουμάροντας στην Ελλάδα, βλέπουμε στον χάρτη πάνω δεξιά ότι οι πυρκαγιές το 2006 στην Ελλάδα ήταν πολύ περιορισμένες και θα θυμάστε ότι είχαμε ένα σχετικά δροσερό καλοκαίρι.

Ο χάρτης κάτω αριστερά δείχνει τις πυρκαγιές σε Βαλκάνια και νότια Ιταλία που εκδηλώθηκαν στο τελευταίο επταήμερο. Ο χάρτης κάτω δεξιά δείχνει τις φωτιές στην ίδια περιοχή στις τελευταίες 48 ώρες. Βγάλτε μόνοι σας τα δικά σας συμπεράσματα...

Όσο για μένα δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ: Σαν πολλές χιλιάδες δεν είναι οι... «εμπρηστές» από την Ιταλία και την Βουλγαρία μέχρι την Αλβανία και το Μαυροβούνιο; Οι οικοπεδοφάγοι έβαλαν φωτιά στον Γράμμο; Οι καταπατητές έκαψαν τα Πιέρια;

Και επειδή οι απαντήσεις είναι προφανείς, θα ήθελα να επαναλάβω αυτά που έγραφα αμέσως μετά την φωτιά στην Πάρνηθα. Οι πραγματικοί εμπρηστές έχουν ταυτότητα και είναι η ΔΕΗ, οι σκουπιδότοποι ( = περιφερειάρχες, νομάρχες και δήμαρχοι) και οι βοσκοί. Οι οικοπεδοφάγοι τρώνε τα φυσικά δάση και όχι τα καμένα δάση. Ο μεγαλύτερος «καταπατητής» είναι η Εκκλησία. Και σε τελευταία ανάλυση οι μεγαλύτεροι καταστροφείς των δασών είναι τα κόμματα εξουσίας και το κράτος...

Υμηττός ο ευβότανος και ο μελισσόβοτος

Ο Υμηττός σε χαλκογραφία του 17ου αιώνα, με θέα από την Αθήνα

Ο Υμηττός σήμερα, όπως φαίνεται από τα Τουρκοβούνια

Ο Υμηττός είναι ένα πολύπαθο βουνό από την καταχρηστική επέκταση και δημιουργία οικισμών, που πολλοί μετεξελίχθηκαν σε δήμους, από τις επιθέσεις των καταπατητών και από τις πωλήσεις και τα τερτίπια της Εκκλησίας μέσω της Μονής Πετράκη.

Το όνομά του είναι πανάρχαιο και ανήκει στην ειδική κατηγορία αρχαίων τοπωνυμίων, τα οποία έχουν καταλήξεις σε -σσός και -ττός και που, ανάλογα τον μελετητή, ονομάζονται «προελληνικά» ή «πελασγικά». Άλλα παρόμοια αρχαία τοπωνύμια στην Αττική είναι τα Λυκαβηττός, Αρδηττός, Σφηττός, Γαργηττός, Βριλησσός, Κηφισσός κ.α.

Ο Υμηττός και ιδιαίτερα το βορειοανατολικό τμήμα του λέγεται και «Τρελός». Στην παλιά Αθήνα μάλιστα έλεγαν ότι «στην Αθήνα ο ήλιος ανατέλλει από τον Τρελό και δύει στο Δαφνί» (όπου το τρελοκομείο).

Η υψηλότερη κορυφή του είναι 1026 μέτρα και οι διαστάσεις του είναι: μέγιστο μήκος 20 χιλιόμετρα, μέγιστο πλάτος 5 χλμ και περίμετρος 65 χλμ. Η ανατολική του πλευρά προς τα Μεσόγεια είναι απότομη κι έχει δύο μεγάλα ρέματα. Η δυτική πλευρά προς την Αθήνα είναι το ίδιο απότομη με αρκετές απότομες ρεματιές.

Ο Υμηττός δεν έχει πολλές πηγές, λόγω της σύνθεσης και της διάταξης των πετρωμάτων του. Όπου υπάρχουν, όμως και κυρίως στους δυτικούς πρόποδες, έχουν ιδρυθεί μοναστήρια στην περίοδο του Βυζαντίου. Οι πηγές Καλοπούλα (αρχ. Κυλλού Πήρα) και Μονής Καισαριανής θεωρούνται οι πηγές του Ιλισσού. Με τις πρόσφατες γεωλογικές έρευνες (λόγω της κατασκευής του μετρό) έχει διευκρινιστεί ότι ο ποταμός Ηριδανός, που περνάει υπογείως από το κέντρο της Αθήνας, δεν έχει την πηγή του στον Υμηττό αλλά στον Λυκαβηττό.

Στον Υμηττό είναι και το ωραιότερο από άποψη εξωτερικού διάκοσμου σπήλαιο της Αττικής. Ονομάζεται «Κουτούκι». Η πρώτη κατάβαση σ' αυτό πραγματοποιήθηκε το 1928. Έχει αξιοποιηθεί τουριστικά και ανήκει στον ΕΟΤ. Η πρόσβαση γίνεται από την Παιανία από ασφαλτοστρωμένο δρόμο 3,5 χλμ.

Ήδη από την κλασική αρχαιότητα ο Υμηττός δεν ήταν δασωμένος, όπως η Πεντέλη και η Πάρνηθα. Την βλάστησή του αποτελούσαν θάμνοι και φρύγανα. Οι αρχαίοι έβγαζαν περίφημο μέλι γι' αυτό και ο Υμηττός χαρακτηριζόταν ως ευβότανος και μελισσόβοτος. Είναι πιθανό (και λογικό) στην προϊστορική εποχή ο Υμηττός να είχε δάση. Επειδή όμως είχε κοντά του πολλούς οικισμούς και ιδιαίτερα την Αθήνα, φαίνεται ότι ξυλεύτηκε εντατικά από πολύ νωρίς. Ξύλευση, αυταναφλέξεις και εμπρησμοί των δασών σε συνδυασμό με την διάβρωση και την φτωχή υδρολογία του είχαν σαν αποτέλεσμα τα εδάφη του Υμηττού να γίνουν αβαθή, ξηρά και βραχώδη και να καλυφθούν από την μεσογειακή μακία. Ο Πλάτωνας περιγράφει πολύ παραστατικά στον Τίμαιο πως η Αττική από καταπράσινος παράδεισος κατάντησε να μοιάζει με σκελετό.

Τα φυσικά δάση με πεύκα (χαλέπιο και τραχεία) είναι ελάχιστα στον Υμηττό και στην πραγματικότητα αποτελούν συστάδες. Τα πεύκα που βλέπουμε, κυρίως στην πλευρά προς το Λεκανοπέδιο, προέρχονται από αναδασώσεις. Γενικά για την χλωρίδα του Υμηττού έχουν καταγραφεί 654 είδη (taxa) με ευρύτατη φυσική κάλυψη από θάμνους πουρνάρια, αγριελιές, κουτσουπιές, χαρουπιές. σχίνους, κουμαριές, μυρτιές, φιλίκια, αγριελιές, φρύγανα (θυμάρια, ασπάλαθους) και αγριολούλουδα (3 ενδημικά).

Η πανίδα του Υμηττού περιλαμβάνει αλεπούδες, λαγούς, ασβούς, νυφίτσες, σκαντζόχοιρους, αρουραίους, πετροκούναβα και πάνω από 100 είδη πουλιών, τα οποία φωλιάζουν ή είναι εποχιακοί επισκέπτες. Πολλές φορές μου έχουν πεταχτεί μέσα από τους θάμνους πέρδικες στην περιοχή πάνω από την Μονή Αστερίου.

Ξεχωριστή παρουσία στον Υμηττό είναι αυτή της Φιλοδασικής Ένωσης Αθηνών, η οποία αναμόρφωσε πλήρως μία έκταση 6.400 στρεμμάτων που είχε ερημώσει από τα λατομεία, τις πυρκαγιές και την ξύλευση στην Κατοχή. Με κέντρο την αναστυλωμένη Μονή Καισαριανής η περιοχή αυτή έχει χαρακτηριστεί Αισθητικό Δάσος με νομοθετική ρύθμιση.

Σήμερα ο Υμηττός αποτελεί αντικείμενο μιας πολύ επιθετικής οικιστικής εξάπλωσης, με πρωταγωνιστές τους καταπατητές, τους συνεταιρισμούς, την Εκκλησία και τους δήμους. Ταυτόχρονα αποτελεί θύμα των κάθε λογής «Ελληναράδων» που τον γεμίζουν ανεξέλεγκτα με σκουπίδια και μπάζα, προσάναμμα για μεγάλες πυρκαγιές όπως αποδείχτηκε με την πρόσφατη φωτιά.

Πολύ αξιόλογα είναι τα βυζαντινά μοναστήρια του Υμηττού. Αλλά γι' αυτά περισσότερα σε επόμενο σημείωμα. Ακολουθούν φωτογραφίες μερικών αγριολούλουδων του Υμηττού (ορχιδέες και Ίρις η αττική από τον ιστότοπο της Φυσιολατρικής Κίνησης "Βριλησσός").

Ηλιάνθεμο του Υμηττού - Helianthemum hymettium

 

Ίριδα της Αττικής

Τα έλατα της Πάρνηθας

Έχουμε μπροστά μας δύο γεμάτους καλοκαιρινούς μήνες. Στο επόμενο διάστημα στα δάση μας και τις δασικές εκτάσεις θα συμβούν σίγουρα τα εξής:

1. Θα φτάσει στο αποκορύφωμά της η ξηρότητα σε όλα τα δέντρα και φυτά. Δηλαδή θα αυξηθεί πολύ η καύσιμη ύλη και θα φτάσει σε επίπεδο «έκρηξης».
2. Θα διατηρηθούν οι υψηλές θερμοκρασίες και σίγουρα θα πλησιάσουν ή θα ξεπεράσουν τους 40C.
3. Θα έχουμε πολλούς και δυνατούς ανέμους (μελτέμια).

Μοιραία συνέπεια των τριών προηγούμενων παραγόντων θα είναι να ξεσπάσουν πυρκαγιές. Πόσες, που και πόσο δυνατές απομένει να το δούμε. Περισσότερα για τις πυρκαγιές τον «καυτό μήνα Αύγουστο» υπάρχουν εδώ.

Αλλά ας επανέλθουμε στην ήδη καμένη Πάρνηθα. Το κυριότερο πρόβλημα που προέκυψε από την πυρκαγιά είναι τι θα γίνει με τα έλατα. Φαίνεται όμως ότι δεν έχει καεί όλο το ελατόδασος. Έχει σωθεί ένα μεγάλο κομμάτι του στα βορειοανατολικά του βουνού, γύρω από την πηγή της Μόλας και πιο μέσα. Ένα συνδυασμός λόγων φαίνεται ότι το έσωσε: Η επέμβαση των πυροσβεστικών δυνάμεων που ανέκοψαν την φωτιά. Η φορά του αέρα που δεν διευκόλυνε την φωτιά στην Μόλα. Ο αέρας που σταμάτησε τη νύχτα. Η μεγαλύτερη υγρασία του εδάφους στις βορειοανατολικές πλαγιές, κλπ. Υπήρξε εκεί χτες μια αναζωπύρωση αλλά λένε πως την έσβησαν.

Το τεράστιο πρόβλημα εντοπίζεται στην περιοχή γύρω από την Αγία Τριάδα, πρώτον γιατί εκεί είναι η μόστρα της Πάρνηθας (η εικόνα που αντικρύζουν όλοι όταν ανεβαίνουν στο βουνό) και δεύτερον γιατί είναι προβληματική εδαφολογικά περιοχή για τα έλατα.

Το ελατόδασος της Πάρνηθας αποτελείται από κεφαλληνιακή ελάτη, ένα είδος ενδημικό της Ελλάδας και ιδιαίτερα της νότιας χώρας μας. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 άρχισε να γίνεται αντιληπτό ότι όλα τα δάση κεφαλληνιακής ελάτης αντιμετώπιζαν σοβαρό πρόβλημα επιβίωσης. Η αιτία ήταν μία παρατεταμένη περίοδος ξηρασίας που έγινε αντιληπτή από το 1986 και μετά. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 η ξηρασία είχε αυξηθεί σε ανησυχητικό βαθμό και η τότε κυβέρνηση είχε πάρει δραστικά μέτρα για το νερό. Τότε ήταν που η στάθμη του νερού στο φράγμα του Μόρνου είχε πέσει απελπιστικά.

Την περίοδο εκείνη όλα τα δάση κεφαλληνιακής ελάτης άρχισαν να αδυνατίζουν από την έλλειψη εδαφικής υγρασίας (ιδιαίτερα στο ξηροθερμικό καλοκαίρι μας) και να γίνονται ευάλωτα στις προσβολές από έντομα και μύκητες. Χιλιάδες έλατα στην Δίρφη της Εύβοιας, στην Γκιώνα, το Μαίναλο, τον Ερύμανθο, τον Χελμό, τον Παρνασσό κλπ ξεραίνονταν και πέθαιναν. Το μεγαλύτερο πρόβλημα το είχε το δάσος της Πάρνηθας και ειδικά στην περιοχή της Αγίας Τριάδας. Ο λόγος;

Σε συζήτηση που είχα με τον τότε δασάρχη Πάρνηθας μου εξήγησε ότι το ελατόδασος της Πάρνηθας, που είναι στις νότιες πλαγιές (αυτές που βλέπει η Αθήνα) και ιδιαίτερα η Αγία Τριάδα, βρίσκεται σε αβαθή ασβεστολιθικά εδάφη που συγκρατούν λίγη σχετικά υγρασία και διατηρούν ακόμα λιγότερη το καλοκαίρι. Επιπλέον το ελατόδασος στις περιοχές αυτές (και που τώρα κάηκαν) βρίσκεται στο θερμικό όριο ανάπτυξης της κεφαλληνιακής ελάτης, που αντιστοιχεί στο υψόμετρο των 1.100 μέτρων. Επίσης, ο προσανατολισμό του είναι τέτοιος ώστε να δέχεται συνεχώς την καυτή ηλιακή ακτινοβολία.

Αντίθετα με την Αγία Τριάδα, άλλες πλαγιές της Πάρνηθας, όπως στην Καραμπόλα ή στην Μόλα, δέχονται περισσότερες βροχές, έχουν καλύτερα εδάφη, βρίσκονται σε μεγαλύτερα υψόμετρα κι έχουν βόρειο προσανατολισμό, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν πολύ λιγότερα προβλήματα σε περίοδο ξηρασίας. Οι εδαφολογικές συνθήκες, τα μεγαλύτερα ποσοστά βροχής, οι βόρειοι ψυχροί άνεμοι και γενικά οι οικολογικές συνθήκες επέτρεπαν στα έλατα της βορειονατολικής Πάρνηθας (Καραμπόλα, Μόλα, κλπ) όχι μόνο να αντέχουν καλύτερα την ξηρασία αλλά και να συνεχίζουν την φυσική ανανέωση του ελατοδάσους ακόμη και σε έκτακτες συνθήκες επιδημίας. Αυτή η περιοχή του ελατόδασους φαίνεται ότι δεν κάηκε στο μεγαλύτερο τμήμα της, κάτι που είναι ελπιδοφόρο για την συνέχεια.

Τα ετήσια ύψη της βροχής ανέβηκαν μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990, αυξήθηκαν μετά το 2000 κι έτσι όλα τα ελατοδάση ανέκαμψαν με δύο εξαιρέσεις. Η πρώτη αφορά το Μαίναλο που κάηκε από πυρκαγιά. Η δεύτερη είναι η Πάρνηθα που κάηκε τώρα.

Μερικές επισημάνσεις ακόμα:

• Από τα στοιχεία που γνωρίζω φαίνεται ότι η φυσική αναγέννηση ενός ελατόδασους που κάηκε είναι σχεδόν αδύνατη. Τα μικρά ελατάκια όταν φυτρώσουν χρειάζονται συγκεκριμένα ποσοστά συνεχούς υγρασίας στο έδαφος και το περιβάλλον, προκειμένου να αναπτυχθούν, και γι' αυτό τον λόγο αναπτύσσονται στην σκιά των μεγαλύτερων ελάτων. Είναι, δηλαδή, σαν κάθε έλατο να έχει και τα παιδιά του. Στην Μόλα της Πάρνηθας, όπου ήμουν μία μέρα πριν την πυρκαγιά, το φαινόμενο αυτό ήταν σε πλήρη εξέλιξη και μου έκανε εντύπωση η πληθώρα των νεαρών ελάτων.
• Στην διάρκεια του εμφυλίου και μετά, τεράστια δάση στην Ήπειρο και στην Μακεδονία κάηκαν είτε από τους βομβαρδισμούς είτε από βόμβες και νάρκες που έσκαγαν για πολλά χρόνια στην δεκαετία του 1950. Ανάμεσά τους ήταν και μεγάλες εκτάσεις της Ροδόπης, όπου και το Παρθένο Δάσος. Όλα τα δάση αυτά αναγεννήθηκαν από μόνα τους αλλά φυσικά δεν υπέστησαν την παραμικρή αστική πίεση, όπως συμβαίνει με την Πάρνηθα.
• Η μεγαλύτερη πληγή των δασών μετά την πυρκαγιά είναι η βόσκηση. Επαναλαμβάνω: Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ πληγή είναι Η ΒΟΣΚΗΣΗ
• Η πρώτη μας αντίδραση μετά από μια φυσική καταστροφή είναι ότι οι πολιτικοί, η Ελλάδα, το κράτος και οι κωλοέλληνες είναι... «έτσι, αλλιώς, αλλιώτικα και πασαλιμανιώτικα». Δεν είναι ακριβώς έτσι... Οι φωτιές στην (επίσης) μεσογειακή Ισπανία παίρνουν τεράστιες διαστάσεις και πολλές φορές έχουν μέτωπο εκατοντάδων χιλιομέτρων. Στην Γαλλία έχουν καεί βίλες και οικισμοί στην Κυανή Ακτή. Στην Γερμανία και την Κεντρική Ευρώπη τεράστια δάση ταλαιπωρούνται και καταστρέφονται από την όξινη βροχή. Πρώτη στην καταστροφή δασών, από διάφορες αιτίες, στην Ευρώπη είναι η Τσεχία με ποσοστό 71%. Την έρευνα έκανε ο ΟΗΕ σε 21 ευρωπαϊκές χώρες. Είναι αλήθεια βέβαια ότι κατέχουμε την δεύτερη θέση με ποσοστό 64%, έχοντας όμως την... χαρά να την μοιραζόμαστε με την Μεγάλη Βρετανία.

Πάρνηθα : Επιτέλους, ανακάλυψαν τους «εμπρηστές»

Έλεγα ότι αυτή την φορά θα γλυτώναμε από τους (δήθεν) εμπρηστές που έβαλαν φωτιά στην Πάρνηθα (αλλά και στο Πήλιο και στην Αγιά, και...) αλλά που να την γλυτώσουμε... Αφού ανακοίνωσε επίσημα η Πυροσβεστική ότι η φωτιά στην Πάρνηθα ξεκίνησε από πυλώνα της ΔΕΗ κι αφού έχουμε και μία αξιόπιστη μαρτυρία (από την σοβαρή πολιτική συντάκτρια Κύρα Αδάμ της Ελευθερτυπίας) που έγινε σε χρόνο ανύποπτο, έρχεται τώρα η εξουσία να επινοήσει για μια ακόμα φορά τους... «εμπρηστές».

Πρόθυμοι συμπαραστάτες στην φιλότιμη προσπάθεια της εξουσίας να ανακαλύψει εμπρηστές (κι έτσι τάχαμου να καλύψει τις ευθύνες της) έρχονται πολλά ΜΜΕ, τα οποία άλλωστε συμμετέχουν στο κύκλωμα εξουσίας που ορίζει τις τύχες μας. Ο κόσμος δεν ξέρει αλλά η πραγματικότητα είναι ότι η λογοκρισία (και αναγκαστικά η αυτολογοκρισία) αποτελεί καθημερινή πρακτική στα ΜΜΕ. Το 1993 είχαμε όλοι (πολίτες και δημοσιογράφοι) απηυδήσει από τις αρλούμπες περί εμπρηστών και «κύκλων ανωμαλίας», ήταν και περίοδος έντονης αντιπολίτευσης προς τον Μητσοτάκη από τον Αντρέα Παπανδρέου (που ετοιμαζόταν να ξαναέλθει στην εξουσία), η ηγεσία της Ελευθεροτυπίας έδωσε το πράσινο φως να γραφτούν μερικές αλήθειες για τους (ανύπαρκτους) εμπρηστές. Ανέλαβα το θέμα και στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία δημοσιεύθηκε το σχετικό ρεπορτάζ υπό τύπον ανοιχτής επιστολής που μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ας επανέλθουμε στην Πάρνηθα. Κι ας υποθέσουμε ότι υπήρξε εμπρησμός. Ε και;

Που ήταν οι δυνάμεις φύλαξης και επιτήρησης του μοναδικού δάσους της Αθήνας και του (μην το ξεχνάμε) εθνικού δρυμού, σε συνθήκες πολυήμερων πρωτοφανών θερμοκρασιών και πολυήμερης πρωτοφανούς ξηρότητας; Έλα ντε, που ήταν;

Που ήταν το σχέδιο αντιμετώπισης μιας πυρκαγιάς που μπορούσε να προέλθει από πολλές αιτίες; Έλα ντε, που ήταν;

Τα στοιχεία που έχω στο αρχείο μου από το υπουργείο Γεωργίας για τις δασικές πυρκαγιές είναι σχετικά παλιά, καλύπτουν την περίοδο 1968-1991, αλλά στατιστικά βγάζουν συμπεράσματα γιατί καλύπτουν μεγάλο διάστημα. Αποδεικύεται λοιπόν με βάση επίσημα στοιχεία ότι οι δασικές πυρκαγιές οφείλονται σε:

• Κεραυνούς, συνήθως από καλοκαιρινή θερμική καταιγίδα, δηλαδή μπουρίνι. Η μεγαλύτερη φωτιά που συνέβη ποτέ στο Αγιον Ορος (1990) οφειλόταν ακριβώς σε κεραυνό.
• Τυχαία γεγονότα, όπως βραχυκυκλώματα, σπινθήρες γεωργικών και άλλων μηχανημάτων, στραιωτικές βολές, κα.
• Αμέλειες (37%), όπως καύση αγρών, τσιγάρα, καύση σκουπιδιών, δραστηριότητα εργαζομένων στην ύπαιθρο, δραστηριότητα εκδρομέων και κυνηγών κλπ.
• Κακόβουλους εμπρησμούς, σε ποσοστό γύρω στο 30%, αλλά με την διαφορά ότι περίπου τα δύο τρίτα έχουν σχέεση με «βελτίωση βοσκότοπων», δηλαδή με τις φωτιές που βάζουν οι κτηνοτρόφοι.
• Άγνωστα αίτια (27%), στα οποία συμπεριλαμβάνεται και το φαινόμενο της «αυτάναφλεξης» ιδιαίτερα των δασών με πεύκα. Δυστυχώς όμως η λεγόμενη αυτανάφλεξη έχει γίνει καραμέλα σε ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας και το πιπίλισμά της μετά από κάθε μεγάλη πυρκαγιά δίνει άφεση αμαρτιών στις ευθύνες των κρατικών αρχών.

Εξετάζοντας το μέγεθος των εκτάσεων που κάηκαν σε σχέση με τη διαπιστωμένη αιτία, αποδεικνύεται ότι:

• 2 στα 100 στρέμματα καίγονται με υπαιτιότητα της ΔΕΗ.
• 8 στα 100 στρέμματα καίγονται από επέκταση της φωτιάς που μπαίνει σε σιτοκαλαμιές.

Επίσης:

• 2 στις 100 πυρκαγιές οφείλονται σε χρήση αγροτικών μηχανημάτων και σε εκρήξεις λατομείων.
• 12 στις 100 πυρκαγιές οφείλονται σε εκδρομείς και κυνηγούς, δηλαδή στα τσιγάρα που πετάνε και στις φωτιές που ανάβουν.
• Μερικές από τις καταστρεπτικότερες φωτιές στην Αττική, όπως στον Αυλώνα (Πάρνηθα κι εδώ), Μαρκόπουλο, Βάρη, Καπανδρίτι κλπ, οφείλονται σε σκουπιδότοπους.

Τελικά, δεν υπάρχουν εμπρηστές; Ασφαλώς και υπάρχουν. Μόνο που δεν πρέπει να τους αναζητήσουμε σε κατάσκοπους, πυρομανείς και «σχέδια ανωμαλίας» αλλά στα συμφέροντα πολλών τοπικών κοινωνιών, που θέλουν να μετατρέψουν τα δάση σε βοσκότοπους (κυρίως) και σε χωράφια. Αν τα πρώην δάση που έγιναν βοσκοτόπια και χωράφια αποκτήσουν και οικοπεδική αξία ακόμα καλύτερα. Να αναφέρω ένα παράδειγμα:

Το 1966 η τότε κυβέρνηση, με το πρόσχημα της αποκατάστασης ακτημόνων, χαρακτήρισε βοσκότοπους τεράστιες δασικές εκτάσεις στην Λάρυμνα, την Μαλεσίνα, την Αρκίτσα, το Σκορπονέρι, το Θεολόγο και τα Καμμένα Βούρλα. Λίγο μετά χαράχτηκε απο τα μέρη αυτά η εθνική οδός Αθηνών - Λαμίας (η παλιά περνούσε από Λιβαδειά και Μπράλο). Σήμερα τα δάση που το 1966 ονομάστηκαν... βοσκότοποι (και κάηκαν για "βελτίωση βοσκοτόπων") έχουν μετατραπεί σε οικόπεδα, εξοχικά και ξενοδοχεία και οι ακτήμονες (αν υπήρξαν) έχουν θησαυρίσει.

Εμπρηστές-κατάσκοποι και κύκλοι ανωμαλίας δεν υπάρχουν. Υπάρχουν τα συμφέροντα. Και υπάρχει επίσης η ένοχη σιωπή και η συνενοχή των κρατικών φορέων, των ΜΜΕ, των πολιτικών και των κομμάτων. Δηλαδή του συστήματος εξουσίας.

Πάρνηθας τέλος... Από δω και πέρα ανοίγουν δουλειές με φούντες στις βιομηχανίες που κάνουν νοβοπάν και σε όσους πουλάνε καυσόξυλα για το τζάκι.

Κι όσο για τους (δήθεν) εμπρηστές θα τους ανακαλύψουν πάλι στην επόμενη μεγάλη φωτιά. Το καλοκαίρι έχει ακόμα πολύ δρόμο... Ποιο δάσος, άραγε, να έχει σειρά;

Πάρνηθα φωτιά: Η μαύρη νύχτα της καταστροφής

Την περασμένη Τρίτη (26/06/07) το απόβραδο κι ενώ όλο το Λεκανοπέδιο έβραζε με τα 45άρια του καύσωνα, πήγα στην Πάρνηθα για λίγη δροσιά. Συνηθίζω (όπως και η παρέα μου) εδώ και πολλά χρόνια, όταν η καλοκαιρινή ζέστη παίρνει στην Αθήνα την ανηφόρα, να ανηφορίζω στα έλατα της Πάρνηθας. Πήγαμε στην Μόλα, συναντήθηκαμε μ' ένα αρσενικό ελάφι, βρήκαμε μια παρέα που θα κατασκήνωνε για να περάσει τη νύχτα, ήπιαμε από το παγωμένο νερό της πηγής, πήγαμε στο καταφύγιο στο Φλαμπούρι και αργά το βράδυ κατεβήκαμε πάλι στο αθηναϊκό καμίνι.

Είχα αρκετό καιρό να ανέβω στην Πάρνηθα και ενθουσιάστηκα για πολλούς λόγους. Ανεβαίνοντας την πλαγιά με τις στροφές είδα πολλά θυμάρια να είναι ολάνθιστα. Στην κορυφή το ελατόδασος έδειχνε να έχει ανακάμψει από την ταλαιπωρία των προηγούμενων ξηρών χρόνων και υπήρχαν πολλά νεαρά ελατάκια. Στα πλαϊνά του περιφερειακού παρατήρησα τα σπάρτα να είναι ανθισμένα, κάτι που σήμαινε ότι η Πάρνηθα στα ψηλά βρισκόταν στα μέσα της άνοιξης. Το ίδιο έδειχναν και τα αγκάθια που ηταν χλωρά ενώ στα χαμηλά υπήρχαν μόνο τα ξερά κεφάλια τους. Άνοιξη στην κορφή της Πάρνηθας, καύσωνας κάτω στην Αθήνα...

Την επόμενη μέρα, Τετάρτη 27/06/07, έβαλα για πρώτη φορά το ερ κοντίσιον, γιατί πλέον τα πάντα είχαν ανάψει μέσα στο σπίτι, οπότε αναγκαστικά κλείστηκα μέσα. Ανέβασα λοιπόν το βράδυ της Τετάρτης ένα κομμάτι για τον καύσωνα στην Αθήνα και τελείωνα το κείμενο επισημαίνοντας τα εξής:

«Αυτός ο καύσωνας πέρασε. Θα ακολουθήσουν όμως φέτος κι άλλες ζέστες, που θα φαίνονται μεγαλύτερες από τις συνθήκες τις αστικής ζωής. Και φυσικά θα ακολουθήσουν οι πυρκαγιές. Αλλά γι' αυτές έχουμε μπροστά μας ένα ολόκληρο καλοκαίρι να τα ξαναπούμε...»

Δεν έχει ξαναγίνει ποτέ

Ε δεν περίμενα, βρε παιδιά, ότι «θα τα ξαναλέγαμε» σε λίγες ώρες. Και για ποιο θέμα, ε; Για το κάψιμο της κορφής της Πάρνηθας..! Ποτέ δεν έχει ξαναγίνει κάτι τέτοιο στην ιστορία. Ποτέ, απ΄όσο ξέρουμε, δεν έχει καεί η κορυφή της Πάρνηθας με το ελατοδάσος. Ποτέ..! Και κάηκε τώρα. Γιατί; Οι βασικοί λόγοι, κατά την γνώμη μου και σύμφωνα με όλες τις γνωστές πληροφορίες, είναι δύο:

1. Ο πρώτος λόγος είναι ότι δεν υπήρξε ανάπτυξη δυνάμεων επιφυλακής σε ευπαθείς περιοχές και φυσικά στην Πάρνηθα, μετά το πολυήμερο διάστημα του καύσωνα. Και ο οποίος καύσωνας, εκτός από τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες, χαρακτηριζόταν και από πρωτοφανή ξηρότητα. Για πολλές μέρες και σ' όλη την Ελλάδα, από την Λάρισα και κάτω, η σχετική υγρασία ήταν γύρω στο 10%. Δεν χρειάζονταν ειδικές γνώσεις για να γίνει κατανοητό από τους υπεύθυνους (;) του κράτους ότι όλα τα πευκοδάση είχαν μεταβληθεί σε μπουρλότο. Δεν υπήρξε λοιπόν επιφυλακή στα πευκοδάση πίσω από την Πάρνηθα, από τα οποία περνάνε και οι γραμμμές υπερυψηλής τάσης της ΔΕΗ. Αλλά ούτε στην κορυφή υπήρχε κάποιο μέτρο, όπως διαπιστώσαμε όταν πήγαμε την Τρίτη το βράδυ. Ακόμα και η μπάρα του περιφερειακού, που κλείνει μετά την δύση, παρέμενε ανεβασμένη. Δεν υπήρχε το παραμικρό ίχνος πυροφυλακής.
2. Ο δεύτερος βασικός λόγος είναι ότι οι υπεύθυνοι της πολιτικής προστασίας, δηλαδή ο γραμματέας Φούρλας (πρώην αρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος) και ο Κόης, αρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, δεν εκτίμησαν μια σειρά από σημαντικούς παράγοντες σε σχέση με την αρχική φωτιά στα Δερβενοχώρια, που προκλήθηκε από πυλώνα της ΔΕΗ. Δηλαδή:

• Δεν εκτίμησαν ότι ο αέρας ήταν δυτικός και θα έσπρωχνε την φωτιά προς την Πάρνηθα. Και δεν έκαναν τίποτα για να εμποδίσουν την φωτιά να πάρει αυτή την κατεύθυνση.
• Δεν εκτίμησαν (και ίσως να μην τους το είπαν) ότι το οροπέδιο των Δερβενοχωριών αποτελεί συνέχεια της Πάρνηθας με πυκνή βλάστηση (πεύκα και μακία) που φθάνει μέχρι την κορυφή, οπότε ήταν βεβαιότατο ότι αέρας και ξηρότητα θα μετέφεραν γρήγορα τις φλόγες προς την κορυφή. Και πάλι δεν έκαναν τίποτα ουσιαστικό για να περιορίσουν το μέτωπο, ή τουλάχιστον, να το εκτρέψουν μακριά από την κορυφή.

Σε αυτά τα σημεία, κατά την γνώμη μου, εστιάζονται οι αιτίες που κάηκε η κορυφή της Πάρνηθας, δηλαδή το ελατόδασος και τα κόκκινα ελάφια του. Γιατί το θέμα είναι να μην σου ξεφύγει η φωτιά. Αν σου φύγει τότε δεν σβήνεται. Θα σβήσει από μόνη της, είτε γιατί θα φθάσει στην θάλασσα (Εύβοια, Χαλκιδική, Σάμος, Ικαρία, κλπ) είτε γιατί θα συναντήσει ασθενή βλάστηση (χωράφια, προάστια οικισμών) οπότε εκεί μπορεί να αντιμετωπιστεί.

Τους έφυγε λοιπόν η φωτιά και, με βάση τις πληροφορίες και τα δεδομένα που έχουμε, μπορούμε να μιλάμε για εγκληματική αμέλεια. Αν μάλιστα η ολιγωρία των δύο υπεύθυνων προήλθε από πολιτική εντολή, τότε η εγκληματική αμέλεια επεκτείνεται και σ' εκείνους τους κυβερνητικούς που ήταν υπεύθυνοι για την αντιμετώπιση του καύσωνα και των πυρκαγιών (Παυλόπουλος, Σιούφας, Πολύδωρας κ.α.). Τελικά τους κάηκε η Πάρνηθα και έπαθαν επικοινωνιακή συντριβή, όπως φαίνεται από τις αντιδράσεις των πολιτών.


Η θέα από την... «Θέα»

Είχα ανεβάσει το βράδυ της Τετάρτης το κομμάτι για τον καύσωνα και την Αθήνα, όταν από το Ίντερνετ (που αποτελεί πλέον το πιο αξιόπιστο μέσο πληροφόρησης) έμαθα για μια φωτιά στα Δερβενοχώρια. Την είδηση την έστειλε γύρω στις 23.00 ένα μέλος της λίστας Hellas Weather, που είναι μία από τις ποιοτικότερες παρουσίες στο ελληνικό Διαδίκτυο.

Αναμενόμενη η εξέλιξη (είπα στον εαυτό μου), θα έχουν φροντίσει να έχουν δυνάμεις επιφυλακής και θα την σβήσουν, όπως έκαναν και στο παρελθόν όταν στην ίδια περιοχή ξέσπασαν πυρκαγιές το καλοκαίρι πάλι από καλώδια της ΔΕΗ. Ύστερα από 20 ώρες, αφότου διάβασα την είδηση στην Hellas Weather, μου τηλεφώνησε ένας φίλος και μου είπε ότι βλέπει από το σπίτι του στο Νέο Ηράκλειο τις φλόγες να περνάνε την κορφή της Πάρνηθας. Ήμουν απασχολημένος και απομονωμένος και δεν ήξερα τίποτα.

Ε, αυτό ήταν από τ' άγραφα. Κυριολεκτικά. Ποτέ και πουθενά δεν είχε γραφτεί ή δεν είχε ακουστεί ότι είχε πιάσει φωτιά η κορυφή της Πάρνηθας. Εδώ και καμιά δεκαριά χρόνια έχω εγκαταλείψει το μάχιμο ρεπορτάζ αλλά επειδή "το αίμα νερό δεν γίνεται", άρπαξα την φωτογραφική μηχανή (ξεχνώντας στην βιασύνη μου να πάρω τρίποδο) κι έφυγα καρφωτός για την Πάρνηθα.

Δεν πίστευα ότι ήταν δυνατόν ποτέ να τους ξεφύγει πυρκαγιά προς το ελατόδασος της Πάρνηθας, μέχρι που το είδα με τα μάτια μου. Στο Τατόι είχα οπτική επαφή με όλη την κορυφογραμμή. Κόλαση. Όλη η κορυφογραμμή είχε ένα πύρινο φωτοστέφανο που ανέβαινε δεκάδες μέτρα ψηλά. Γνωρίζοντας την Πάρνηθα από το ρέμα της Γκούρας μέχρι το Κατσιμίδι, πήγα σε ένα σημείο που έχει πολύ καλή θέα προς το βουνό και το Λεκανοπέδιο. Γι' αυτό τον λόγο μια χασαποταβέρνα που βρίσκεται εκεί μέσα στα πεύκα (αυθαίρετη προφανώς) έχει το όνομα "Η Θέα".

Η είσοδος της χασαποταβέρνας "Η Θέα" έχει διευρυνθεί με φαγάνα και τσιμεντοστρωθεί (παράνομα και αυθαίρετα προφανώς) για να δημιουργηθεί χώρος στάθμευσης. Απέναντι από την είσοδο της "Θέας" υπάρχει ένα πλάτωμα δίπλα στον δρόμο (πλατό θα έλεγε ο... ήρωας Πολύδωρας) όπου είχαν στήσει το παρατηρητήριό τους οι εθελοντές των «Φίλων του Δάσους».

Η θέα λοιπόν απο το σημείο εκείνο της καιόμενης κορυφογραμμής ήταν συγκλονιστική. Με τα κυάλια βλέπαμε τα έλατα να λαμπαδιάζουν και τους φάρους των αυτοκινήτων της πυροσβεστικής που είχαν παραταχθεί για να σώσουν το Μον Παρνές. Η φωτιά είχε μπει πλέον στην χαράδρα της Αγίας Τριάδας και από την μια πλευρά ανέβαινε προς το ξενοδοχείο ενώ από την άλλη κατέβαινε προς Θρακομακεδόνες και Μενίδι. Υπήρχε επικοινωνία με τους εθελοντές που βρίσκονταν ψηλά στα μέτωπα κι όλοι καταλαβαίναμε ότι η κατάσταση ήταν δύσκολη. Τι δύσκολη... Απελπιστική!


Η πύρινη κόλαση

Για τις δασικές πυρκαγιές υπάρχει το γνωστό κλισέ "πύρινη κόλαση" που αναπαράγεται συνεχώς από τα ΜΜΕ. Ε λοιπόν τα πράγματα μέσα στην φωτιά είναι πολύ χειρότερα από την "πύρινη κόλαση".

Εδώ και πολλά χρόνια έχω παρακολουθήσει την εξέλιξη πολλών δασικών πυρκαγιών. Η πρώτη φορά έγινε τυχαία γύρω στο 1987 στην Καβάλα. Εκείνη η πυρκαγιά άρχισε από ένα λιβάδι, αφέθηκε, φούντωσε και τελικά πήρε γιγαντιαίες διαστάσεις για να περάσει μέσα από την πόλη της Καβάλας και να σβήσει στην... θάλασσα. Τα χαρακτηριστικά της ήταν πανομοιότυπα με αυτά της πυρκαγιάς της Πάρνηθας. Ακόμα και οι φωτογραφίες είναι ίδιες όπως φαίνεται πατώντας εδώ.

Δύο φορές κινδύνεψα να καώ. Η πρώτη ήταν σε μια φωτιά στο Τατόι. Βρισκόμουν στον δρόμο που οδηγούσε στην επίσημη είσοδο του βασιλικού κτήματος και φωτογράφιζα καιόμενα πεύκα από απόσταση 50 μέτρων. Ξαφνικά άρχιζαν να δημιουργούνται έντονα ρεύματα και η φωτιά εμφανίστηκε δίπλα μου να αρπάζει έναν σχίνο. Σε δευτερόλεπτα άρχισαν να καίγονται πεύκα δίπλα μου. Η κάψα έγινε αφόρητη, ο καπνός έκοβε την αναπνοή, διαφυγή δεν φαινόταν από πουθενά. Άρχισα να πηδάω σαν κατσίκι ανάμεσα σε σχίνους και κουμαριές και κατάφερα να φτάσω σε ασφαλές μέρος, μόνον επειδή ήξερα καλά την περιοχή και κυρίως επειδή ήμουν τυχερός.

Τατόι

Καπανδρίτι

Η δεύτερη φορά ήταν στο Καπανδρίτι. Είχε μεσημεριάσει και η φωτιά πλησίαζε. Βρισκόμουν στην είσοδο της κωμόπολης, όπου ο δρόμος είχε μεγάλο πλάτος και φαινόταν ότι παρείχε ασφάλεια από την φωτιά. Επιπλέον υπήρχε ένα αρκετά υψηλό πρανές που στην κορυφή του ήταν κάτι αδύνατοι και σκονισμένοι σχίνοι. Η φωτιά εμφανίστηκε πίσω από το πρανές. Σε δευτερόλεπτα οι σχίνοι λαμπάδιασαν και αναπτύχθηκαν θερμοδυναμικά ρεύματα, που κατηύθυναν τον αέρα προς διάφορες κατευθύνσεις με μεγάλη ταχύτητα. Η ατμόσφαιρα γέμισε καπνούς και φλογισμένα ξερόχορτα, που έπεφταν σε απόσταση δεκάδων μέτρων και δημιουργούσαν μικροεστίες. Σε ελάχιστο χρόνο τα ξερόχορτα που ήταν δίπλα μας άρχισαν να καίγονται με μεγάλες φλόγες. Σωθήκαμε γιατί δεν είχε δίπλα μας πεύκα και γιατί ο δρόμος διαφυγής οδηγούσε μέσα στην πόλη. Φυσικά η "πύρινη κόλαση" συνεχίστηκε, το βράδυ επεκτάθηκε προς την λίμνη του Μαραθώνα και η εικόνα που παρουσίαζε φαίνεται πατώντας εδώ.

Ο κοντραφόκος
Δεν είναι μόνον η Ελλάδα που ταλαιπωρείται με δασικές πυρκαγιές το καλοκαίρι. Όλη η νότια Ευρώπη αντιμετωπίζει αυτή την κατάσταση. Στην Γαλλία οι φλόγες έχουν μπει μέσα στους χλιδάτους οικισμούς της Κυανής Ακτής κι έχουν κάψει εκατοντάδες βίλες. Τα ίδια συμβαίνουν και στην Ιταλία, όπου πριν λίγες μέρες με τον καύσωνα είχαν μεγάλες φωτιές σε Καλαβρία, Σικελία και Σαρδηνία. Οι Ιταλοί, λοιπόν, είναι αυτοί που έχουν επινοήσει έναν τρόπο αντιμετώπισης της «πύρινης κόλασης».

Ο κοντραφόκος είναι ένας τρόπος να αντιμετωπιστεί η επέκταση της δασικής πυρκαγιάς με το άναμα μία άλλης φωτιάς σε απόλυτα ελεγχόμενο χώρο. Έτσι όταν η ανεξέλεγκτη «πύρινη κόλαση» της μεγάλης φωτιάς φτάσει στον καμένο χώρο δεν έχει τίποτα να κάψει και σταματάει. Είναι δηλαδή κάτι σαν τις αντιπυρικές ζώνες.

Ο κοντραφόκος (από τις ιταλικές λέξεις contro + fuoco, δηλαδή αντίθετη φωτιά) εφαρμοζόταν στα Δωδεκάνησα και κυρίως στην Ρόδο. Την τεχνική την έμαθαν από τους Ιταλούς στην διάρκεια της ιταλικής κατοχής της Δωδεκανήσου στον Μεσοπόλεμο. Ο κοντραφόκος απαιτεί όμως μεγάλη πείρα πάνω στην τοπογραφία μιας περιοχής, την οικολογία της, τους ανέμους κλπ κι έτσι όταν εφαρμόστηκε στην τελευταία μεγάλη φωτιά της Ρόδου είχε τα αντίθετα αποτελέσματα. Δημιούργησε ένα νέο μεγάλο μέτωπο.

Η βοήθεια του Θεού

Με όλα τα προηγούμενα θέλω να δείξω ότι το πρόβλημα με την καταστροφή της Πάρνηθας ήταν η επέκτασή της. Από την στιγμή που τους ξέφυγε η φωτιά κι άρχιζε να ανηφορίζει προς την κορφή μέσα από ρεματιές, χαράδρες και πλαγιές μόνον η τύχη (ή η βοήθεια του Θεού) θα την σταμάταγε. Και τους ξέφυγε γιατί δεν υπήρχαν δυνάμεις επιφυλακής και επιτήρησης (που; μα στον εθνικό δρυμό) ώστε να υπάρξει έγκαιρη ειδοποίηση και επέμβαση για το σβήσιμο της φωτιάς πριν πάρει την ανηφόρα. Κι αν υπήρχαν έκαναν οτιδήποτε άλλο παρά να επιτηρούν.

Βλέποντας από την "Θέα" την φωτιά να κατεβαίνει από την Πάρνηθα προς διάφορες κατευθύνσεις οι εθελοντές των "Φίλων του Δάσους" κι όλοι μας λέγαμε πως μόνο ο Θεός μπορεί να την σταματήσει. Και την σταμάτησε λίγο μετά τα μεσάνυχτα, γιατί έπεσε ο αέρας. Ήταν το κρίσιμο σημείο που οι άνεμοι από δυτικοί θα γύριζαν σε βόρειους και θα δρόσιζαν την πυρωμένη από τον καύσωνα τσιμεντούπολη. Ο καιρός που δημιούργησε το υπόβαθρο (για την αιτία, ας όψεται η ΔΕΗ) για την μεγάλη φωτιά, αυτός ήταν που έδωσε και την λύση. Αλλά πλέον ήταν αργά...

Την περασμένη Πέμπτη βιώσαμε όλοι στην Αθήνα μια μαύρη νύχτα καταστροφής. Θα ακολουθήσουν πολλές άλλες μέρες καταστροφών, αν δεν αντιδράσουμε. Το Ίντερνετ ούτε δίνει ούτε επιβάλει λύσεις. Είναι όμως το πιο γρήγορο, το πιο αξιόπιστο και το πιο ελεύθερο μέσο πληροφόρησης, συντονισμού και συνεργασίας. Ας βρούμε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες. Ας τις ανεβάσουμε και ας τις ανταλλάξουμε. Ας συνεργαστούμε. Ας συντονιστούμε στα μπλοκ, στα σαϊτ, στις λίστες. Γιατί αν δεν το κάνουμε, η μαύρη νύχτα της καταστροφής στην Πάρνηθα δεν θα είναι η τελευταία. Θα ακολουθήσουν πολλές άλλες. Και τότε αλλοίμονο σε μας, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας...